You are on page 1of 33

ART.

est
Magazine over geëngageerde kunst
Colofon Voorwoord
Hoofdredactie Vraag aan tien mensen wat kunst is en je krijgt van alle tien een ander
Marianne Boshoven, Annelies Waterlander, Caroline Langendoen antwoord.Voor de één is iets pas kunst als het een plek in het museum
Eindredactie heeft gekregen, terwijl een ander een straatartiest ook een volwaardig
Hidde Remmerswaal, Daan de Geus, Rosanne Sies kunstenaar vindt. Vraag aan diezelfde tien mensen wat geëngageerde
Vormgeving kunst is en het valt stil…
Noëlle Meijer, Laura Tuinstra, Natasja de Vries, Marieke van der Heide,
Kim Seignette en Fleur van den Bosch Vraagstukken rondom ‘kunst’ roepen doorgaans meer vragen op
dan antwoorden. Er is grofweg sprake van ‘engagement’ wanneer de
kunstenaar jou met zijn werk een andere kijk op de samenleving wil
Conservatoren geven. Maar wie beslist uiteindelijk wat kunst is? Jij! Wie beslist of er
Lisa Matulessya, Sander Schipper, Devika Sluisdom, Tara Pauli sprake is van een boodschap, van maatschappelijke betrokkenheid? Jij!
Vernissage In deze uitgave van ART.est, die bij de tentoonstelling Art of Message
Nancy Stevens, Marijn Brok, Kees Dorresteijn, Pim Brassien hoort, zijn wij niet uitsluitend jouw gids bij de tentoonstelling, maar
PR ook door de wereld van de geëngageerde kunst.
Hüsniye Yildiz, Joe van Burik, Remy Gieling
In dit tijdschrift maak je kennis met veertien kunstenaars die allemaal
op hun eigen manier betrokken zijn bij de wereld om hen heen. Ze
maken geen kunst om de kunst, maar kunst met een boodschap. Ze
Docenten hebben een doel. Ze leveren kritiek op de samenleving; willen onze
Annelies Pauw, Michiel Smis, Lucia Nankoe, Brian Maston en ogen openen of onze leefomgeving mooier maken.

ARTof
Arie de Jongh

Engagement
Met dank aan “Het doet af aan mijn werk als mensen het louter beoordelen als
Emmy Gostelie, Marleen Ozgur, Aad van der Meer, Mona van den Berg, kunst”, vertelt fotograaf Robin Utrecht in één van de verhalen die
Paul Lagrouw, Piet den Blanken, Mariska Kerpel, Domenique Karl
Himmelsbach, Üdo Braehler, Abdel Farahi, Marije van Bork, Henk MESSAGE u kunt lezen. Zijn collega Raymond Rutting kijkt daar heel anders
tegenaan: “Als iemand mijn foto zo mooi vindt dat ze deze aan de
Verhagen, Klaas Schotanus en Mike Roelofs muur willen hangen, dan is dat voor mij genoeg om te zeggen dat het
Kijk voor de kunstblog van de redactie kunst is.”
Kunst en Cultuur op:
http://www.schoolvoorjournalistiek.com/kunst/ Veel leesplezier!

De redactie

2 3
Ik kan ontzettend boos worden omdat mensen nooit
even stilstaan bij wat er in de wereld gebeurt. Dat de aar-
de gewoon verkloot wordt zonder er over na te denken.
Het grootste privilege van de autonome kunstenaar is dat hij
of zij geheel vrij is in de beeldvorming van maatschappelijke
kwesties. Enkel zijn eigen censuur is hier een barriere.
Engagement is in mijn werk niet mijn
vertrekpunt, maar als kijker kun je er
wel een mooie boodschap uithalen.
Ik wil met mijn foto’s meer zeggen dan het realiseren van een esthe-
tisch mooi beeld. Engagement voel ik bij mensen die aan de rand van
de samenleving staan, een groep die veelal wordt buitengesloten.
Het engagement van een kun-
stenaar is voor mij de mogelijk-
heid om te zeggen wat je wil. inhoud
Engagement betekent dat ik me
betrokken voel bij wat ik
documenteer, maar ik ben ver-
slaggever en geen propagandist.

Dit nummer van ART.est


hoort bij de tentoonstelling
46 18 28 60 50 40
‘Art of Message’, gemaakt
en georganiseerd door de
Emmy Gostelie, 49 jaar
redactie Kunst en Cultuur
Marleen Ozgur, 25 jaar Aad van der Meer, 34 jaar Mona van den Berg, 42 jaar Paul Lagrouw, 40 jaar Piet den Blanken, 59 jaar
Schilder 2010. De geëngageerde
Beeldend kunstenaar Schilder Fotograaf Beeldend kunstenaar Fotograaf kunstenaren die hun werk
tentoonstellen komen in dit
boekje aan bod. Aan ie-
dere kunstenaar zijn er ver-
schillende producties ge-
wijd zowel aan hun werk,
als hun persoon.
Zie:www.schoolvoorjour-
nalistiek.com/kunst

12 22 34 38 56 6 Ik ben geen journalist, maar een


fotograaf die nadenkt over het
Mariska Kerpel, 19 jaar Domenique Karl Himmels- Marije van Bork, 28 jaar, Klaas Mike Roelofs, 29 jaar verhaal dat hij wil vertellen. Goe-
Üdo Braehler, leeftijd: “Dat Abdel Farahi, 44 jaar
Schotanus, 27 jaar & Henk Verha-
Fotografe bach, 27 jaar zeg ik liever niet”, schilder Schilder gen, 28 jaar
Fotograaf de fotografie is niets zonder een
Beeldend kunstenaar Urban Designers
goede inhoud.

Mensen laten weten hoe de wereld er door mijn ogen uitziet, Engagement is net Het engagement van een kunstenaar is Ik vind engagement belangrijk, maar Marije: Ik ben niet maatschappijkritisch, ik wil onze leefomgeving gewoon mooier en prettiger maken. Klaas: De openbare ruimte
dat is engagement. Daarmee is het natuurlijk onmogelijk om als het aangaan van voor mij ondergeschikt aan wat een ander voel niet de behoefte om engage- is een plek waar mensen zich kunnen identificeren. Daarom staat de mens bij mij centraal. Henk: We proberen iets te doen voor
objectief te blijven, je geeft altijd je mening mee. een huwelijk. in het werk ziet. ment in mijn werk te tonen. de mensen die hier leven, wonen en werken. We willen dingen in positieve zin veranderen.
4 5
Alles in het teken van veerkracht
Een oude man, grote ogen in een diepgegroefd gezicht. Bedenkelijk kijkt hij de lezer
aan. Alsof hij vanuit het boek dwars door je heen kijkt. Grauwe achtergronden en ge- ‘Do you think we wouldn’t work
havende muren vertellen net als de gezichten een verhaal. Mike Roelofs wil het verhaal if we had jobs? Of course we
would! The people who don’t
van deze Roma aan ons vertellen door middel van zijn fotoboek Resilience. believe that have enough food to
Door Laura Tuinstra eat.’ - Gheorge Faghiura

Meer dan 2.4 miljoen Roma wonen in Met grote vierkante foto’s en veel witte pa- Bijna een stilleven. Afgebroken gebouwen, en een printer, al deze details laten zien
schrijnende omstandigheden in Roemenie, gina’s probeert Roelofs het verhaal van de misschien ook wel niet afgebouwd, dienen dat dit geen Roma is. Dit is Florin Hajnal,
één van de lidstaten van de Europese Unie. Roma te vertellen. “De echte Roma krijgen als achtergrond. Een brandende kartonnen een Roemeen die de plek van de Roma in
Deze minderheid kan geen werk vinden in de kans niet om hun eigen verhaal te vertel- doos, plassen vuil water, overal afval, zijn de samenleving wil veranderen. “I’m trying
hun land, zo wordt hun situatie niet be- len, nu kan dat wel.” Portretreeksen wor- werkhandschoenen en gereedschap in zijn to change the image of the Roma and edu-
ter. Te vaak worden zij gezien als groep, en den afgewisseld met het grauwe landschap handen. cation is key.”
niet als individuele mensen. “Het is tijd dat waarin de Roma wonen. Donkere kleuren Op de pagina ervoor staat zijn verhaal dat
we de Roma leren kennen – niet als groep, overheersen in de meeste foto’s. Weinig het tegenovergestelde laat zien van wat Er is geen voorwoord nodig om dit boek in
maar als de individuen die zij zijn,” aldus glimlachen, maar wel mooie grote ogen die mensen denken van Roma. ‘People say gyp- te leiden, zo vonden de fotograaf en antro-
Roelofs in zijn persbericht voor zijn boek. je door het papier heen raken. sies are lazy and they don’t want to work, pologe. Jammer, want er zullen een hoop
Naast de indrukwekkende foto’s staan but if I could find work, why would I be lezers verloren gaan zolang ze niet weten
If I could find work, lange en korte interviews met Roma, maar
ook met rijkere Roemenen. Soms vindt het
here looking for scrap?’ waar het boek precies over gaat. Als leek is
het fijn om het project uitgelegd te krijgen.
why would I be here tweetal een krachtig citaat al meer dan ge- Gelukkig laten Roelofs en Jol niet alleen de Je valt midden in een verhaal, waarschijn-
noeg om een situatie of statement duidelijk Roma aan het woord, dan zou dit boek een lijk al bevooroordeeld door de vele negatie-
looking for scrap? te maken, op andere pagina’s worden volle- betoog worden over de situatie. Ook de Roe- ve media-aandacht die de Roma hebben ge-
dige verhalen gedeeld van de Roma of Roe- menen komen aan bod. Zij vertellen hun had. Pas op pagina 9 kom je tekst tegen, een
In 2008 is de fotograaf alleen naar Roeme- menen. Bijvoorbeeld de foto’s van Gheorge verhaal over de Roma en hun levensstijl. Deze Roemenen laten een andere kant van tin verhaal over Puti Domokos. Dit verhaal is
nië vertrokken om een portrettenserie te Faghiura die met zijn moeder aan het werk het verhaal zien. Zo behoudt het duo een De Roemenen en Roma zijn goed uit elkaar tekenend voor de levenswijze van de Roma,
maken, hiermee heeft hij de Zilveren Ca- is. Samen lopen zij door afgelegen ge- journalistieke objectiviteit met dit project. te houden. Niet alleen vanwege hun ver- hierdoor weet de lezer wat hem te wachten
mera gewonnen. In de twee jaren die volg- bouwen op zoek naar staal. Hij Ook de rijkere Roemenen hebben zo hun halen en standpunten, maar de foto’s laten staat in de rest van het boek. Dit stukje tekst
den is hij vier keer terug gegaan samen met hakt het staal uit het beton, opvattingen over de Roma in hun land. “The ook een duidelijk verschil zien. Witte mu- kan worden gezien als een kleine inleiding.
antropologe en goede vriendin Fanny Jol. wat zijn moeder vervol- gypsies are lazy, they don’t want to work. ren, grote planten op een rij bij de ramen. Met alleen de foto’s van de serie was het
Samen wilden zij de leefomstandigheden gens verzamelt om het They’re parasites! The European Union says Een comfortabele stoel in de lange gang verhaal wat Roelofs en Jol willen vertellen
van de Roma vastleggen met foto’s en in- te verkopen aan een that Romania has to solve the gypsy pro- laat het lijken op een wachtkamer. Op de niet duidelijk geworden. Zonder tekst zou
terviews. Dit heeft geleid tot een exclusieve staalhandelaar. Het blem in the next ten yeras. I say to the EU, foto ernaast zie je een goed geklede man deze portrettenreeks één van de velen zijn,
tentoonstelling van vier dagen en een foto- portret van Gheorge You take them for one year, just one year, op een bureaustoel zitten. Een kaal kan- het zielige verhaal van mensen die in ar-
boek in combinatie met tekst van Fanny Jol. is afschrikwekkend. and then let’s talk again!” – Daniel Constan- toor met een zwart bureau, een computer moede leven. Nu worden persoonlijke

6 7
verhalen verteld, standpunten duidelijk ge-
maakt en beide kanten belicht. “Goede fotografie is niets
zonder een goede inhoud”
De presentatie van het boek is praktisch en
tegelijkertijd kunst. Met je vingers zijn de
verschillende hoofdletters ‘R’ goed te voe-
len. De twee letters, eentje strak en statig
en de ander rond en zacht, lopen in elkaar
over. Twee werelden overlappen elkaar. Het Het romantische beeld van de Indianen in
boek zelf is hard, maar toch ook buigzaam Canada en de zigeuners in Roemenië is
zoals ook de definitie Resilience aanduidt.
dankzij de 29-jarige fotograaf Mike Roe-
Het laat de veerkracht van de mensen zien
lofs definitief van de baan. Met zijn foto-
die in het boek te zien zijn.
documentaires laat hij met esthetische
Of de achterliggende gedachten van het beelden de werkelijke omstandigheden
boek duidelijk zijn voor iemand die nog zien van deze etnische minderheden. Zijn
niets over het project weet. Ik word in ieder nieuwste project over de Romazigeuners
geval erg enthousiast van het geheel. De in- heeft geresulteerd in het fotoboek Resili-
drukwekkende foto’s en mooie teksten, in- ence, wat veerkracht betekent.
clusief de kleine details, laten het hele boek Door Noelle Meijer
in het teken van veerkracht staan.

‘If the factory opened tomorrow I


wouldn’t hesitate to start working
there again’ - Vasile Bosou
‘My goal is that in this country
there will be at least ten mayors
who are Roma.’ - Florin Hajnal Roelofs begon met het maken van fotodo- Mike Roelofs praat over zijn nieuwe fo-
cumentaires na een rondreis van een half toserie van de Roma alsof hij gisteren uit
jaar in Canada. Hij was daarvoor erg gechar- Roemenië is terug gekomen. “Het was een
meerd van het romantische idee van India- grote homp emoties”, vertelt hij. De Roma-
nen, en is daar naar op zoek gegaan. Tijdens zigeuners integreren niet met het normale
zijn reis kwam Roelofs erachter dat de Indi- Roemeense volk, leven van vuilinsbelten
anen meer zwervers in reservaten zijn. en pakken wat ze kunnen pakken. “We
begrijpen hoe de media en publiek naar
“Hoe is het mogelijk dat de regering zo’n de Roma kijken, maar als je nu even de
rijke cultuur, die wij anders vinden, zo moeite zou nemen om naast die mensen te
wegpropt in een reservaat? Dat was zo’n zitten en met ze te gaan praten zoals wij
openbaring, daar wilde ik echt wat met fo- hebben gedaan, dan zie je ook een andere
tografie gaan doen.” Uiteindelijk is hij afge- kant. Ze worden niet als mens gezien als ze Nederland honger lijden. “Ik hoop dat er Hij heeft de Roma als nieuw project gekozen
studeerd aan de fotoacademie met het pro- een baantje zoeken.“ Het fascineert Roelofs door deze documentatie meer ‘awareness’ toen de snapshots van een mediator van de
ject The Canadian Native. dat mensen op anderhalf uur vliegen van komt.” Roma, de vader van een goede vriend, hem

8 9
‘Ik ben gewoon een fo-
tograaf die nadenkt
over het verhaal wat
hij wil vertellen’

raakten. “Iets moet mij hoe dan ook aangrij- ‘Resilience: the adaptive neer hij wilde zonder een gesprek af te hebben een bepaalde houding en blik. Hun
pen om het te kunnen fotograferen. Dat is capacity to rebound from moeten breken. gerimpeldheid, het licht valt daar anders
essentieel, anders kan ik er niet met huid pressure through flexibi- op. Misschien vind ik het daarom leuk om
en haar induiken.” Door het winnen van de lity and perseverance.’ Zijn portretten zijn typerend voor de foto- oudere mensen te fotograferen, dat heeft
wedstrijd Road to Glory van fotodocumen- graaf. Voor hem staat dit inhoudelijk veel gewoon een andere lading en daar ga ik heel
taireplatform Fotodok kreeg hij subsidie dichter bij de mens. “Hoe iemand in de lens respectvol mee om.”
voor zijn project. kijkt, dat heeft een bepaald gewicht. Het ligt
er ook aan wat voor fotograaf je bent, want Roelofs heeft een nuchtere kijk op enga-
Volgens Roelofs hoort engagement bij zijn er zijn ook fotografen die graag afstand be- gement. “Goede fotografie is niets zonder
werk. “Ik merk aan mezelf dat ik geen jour- waren, dat zie je dan ook in de foto. Dat is goede inhoud.” Hij zegt het verhaal op te
nalist, schrijver, onderzoeker of antropo- meer laten zien hoe iets eruit ziet. Ik wil zoeken als mens. Hij hoopt dit werk vooral
loog ben; ik ben gewoon een fotograaf die juist ook echte emotie vangen en dichtbij als opstapje te gebruiken om een naam op
nadenkt over het verhaal dat hij wil vertel- komen. Geen enkele etnische minderheid te bouwen. Vol enthousiasme denkt hij te-
len. Voor mijn gevoel is het een mooie serie vindt het leuk als je ze gaat fotograferen, rug aan de positieve reacties en de drukbe-
in een bepaald dorpje die een leek vertellen De documentairemaker is zich ervan be- shockeren.” dan vind ik het prettig te werken met een behalve als je het slim aanpakt en je aan- zochte lancering van zijn boek, in de oude
over hoe de Roma wonen.” wust dat deze fotoserie zijn eigen interpre- Het teamwerk met antropologe Fanny Jol deskundige op dat gebied.” Voordat Jol en sluit bij iemand die ze vertrouwen of een fabriek van Eindhoven in september dit
Hij ziet zichzelf eigenlijk nog meer als do- tatie van de waarheid is: “De waarheid vind voor het Resilience-project pakte ideaal Roelofs naar Roemenië vertrokken hebben goede tolk regelt.” jaar. “Ik lanceer dit werk voor het verhaal,
cumentairemaker, omdat hij hier enkel ik een heel zwaar woord, want ieder heeft uit voor beiden. Het Roma-issue was voor ze voor het concept Resilience gekozen, maar ook voor mij als fotograaf. Ik wil het
kiest voor het medium fotografie. Hij had een andere waarheid. Ik zoek het roman- Roeloefs te breed om alleen aan te pakken. zodat ze wisten waar ze naar zochten: Roelofs heeft een voorliefde voor het foto- ook aan de kenners laten zien.” Het liefst
dit ook kunnen filmen. Volgens Roelofs tische beeld niet; ik zoek eerder de grens Sociologen buigen zich al jaren over de in- mensen die iets van hun leven proberen te graferen van oudere mensen. “Ik ben van de wordt Roelofs normaal betaald voor inhou-
werkt een journalist veel sneller, richt zich op waardoor het bijna pijnlijk is om naar te tegratie van de Roma en Roelofs vond dat maken en ervoor vechten. De antropologe ouwe mannetjes.” Lachend denkt hij terug delijke documentaires. “Want”, zo besluit
alleen op actualiteit en werkt niet zo lang kijken, maar wel eerlijk. Ik had veel extre- hij dit onderwerp daarom niet zomaar kon richtte zich op de interviews. Dat zorgde aan een van de geportretteerde mannen, hij, “het is een dure wereld en het blijft een
aan een verhaal. mere foto’s kunnen maken om mensen te gaan fotograferen. “Dat lukt gewoon niet, ervoor dat Roelofs kon fotograferen wan- ‘zijn grote vriend Vasile’. “Oudere mensen freelancebestaan.”

10 11
Lellebel
Vanuit de kerk krijgt Mariska Kerpel vanaf jongs af aan mee dat er op bepaalde sub- ‘Sugi La-Ri begint aan
zijn transformatie van
culturen een taboe rust. Door op zoek te gaan naar de werkelijkheid van travestie, een hij naar een zij’
verzet zij zich tegen de vooroordelen die er heersen over dit onderwerp. Haar serie is
een ontdekkingstocht waarin ze het publiek meeneemt op verkenning en een kijkje
gunt in werelden die voor sommigen anders altijd verborgen zouden blijven.
Door Lisa Matulessya

“Deze serie heb ik gemaakt als eindop- zich echt te kleden als drag queen. In het Het contact met Sugi probeer ik nu nog
dracht van het eerste jaar van mijn oplei- dagelijks leven gaat Sugi gewoon door als steeds zo veel mogelijk in stand te houden.
ding. Het was de bedoeling een subcultuur man, maar met optredens en feestjes is hij We spreken elkaar regelmatig en als we el-
vast te leggen waar je niet bekend mee bent. travestiet. Daarnaast staat hij elke vrijdag kaar zien geven we elkaar ook gewoon drie
Travestie was toen het eerste onderwerp dat achter de bar in De Lellebel. kussen. Maar ik heb nooit het gevoel gehad
in me opkwam. De interesse voor bijzon- Door zich als vrouw te verkleden, denk ik dat we te persoonlijk worden. Hij kan als
dere levensstijlen heb ik altijd gehad. Ik ben dat Sugi echt een andere persoonlijkheid Miss Sugi bijvoorbeeld erg dominant zijn.
erg nieuwsgierig naar andere mensen en de aanneemt. Het is voor hem een manier om
manier waarop zij hun leven invullen. Mijn zich in een bepaalde rol te kunnen uiten Taboe
camera is een prachtig vrijkaartje om die zonder dat mensen dat linken aan hem als Zelf kom ik uit een gereformeerde familie
wereld te betreden. persoon. Tijdens het omkleden zie je hem en ga naar de kerk. Homoseksualiteit en tra-
De foto’s zijn gemaakt in de bekendste tra- echt transformeren naar zijn alter ego. Daar vestie zijn daar nog steeds een taboe. Daar-
vestietenbar van Nederland: ‘De Lellebel’. neemt hij wel even de tijd voor, het duurt door ben ik nieuwsgierig geworden naar
De eerste vijf weken heb ik besteed aan meestal wel drie uur. culturen met zo’n label. Ik merk dat ik me
het langzaam leren kennen van de traves- Toen het fotoboek eindelijk klaar was, heb tegen de taboes aan het verzetten ben. Voor
tieten. Ik wilde eerst vertrouwd raken met ik het naar Sugi toegebracht in De Lellebel. mij is het een soort ontdekkingstocht naar
de mannen voordat ik daar met mijn foto- Hij reageerde erg enthousiast op de foto’s. de vraag waarom zulke onderwerpen nog
toestel verscheen. De geportretteerde tra- Hij heeft het boek het hele café rond laten steeds worden ontkend. gewoon zo vrij, dat ze zich zo kunnen uiten bel, omdat ze de mensen zo vreselijk leuk Manier van leven
vestiet ‘Miss Sugi La-Ri’ viel mij direct op gaan. Het voelde voor mij erg bijzonder dat Het mooie aan fotografie is dat ik werelden op de wijze die zij willen. Dat vind ik erg vindt. Daarnaast onderzoek ik zelf wat ik Fotografie is eigenlijk een manier van leven
door zijn uitbundige verschijning. Na alle hij toen bekende dat hij het moeilijk vond kan laten zien die de kijker anders nooit mooi. van mensen vind en neem ik niet zomaar voor mij. Het laat me nooit los. Ik denk ook
drag queens daar te hebben gefotografeerd, om zijn kwetsbare kant te laten zien. On- zou zien. Ik geef het publiek een kijkje in vooroordelen van anderen over. Dat is voor altijd in kaders. Eenmaal fotograaf, altijd fo-
heb ik hem benaderd en gevraagd of ik hem danks die kwetsbaarheid mocht ik hem iemand anders leven. Daarmee wil ik dat Streven mij engagement. Vanuit mijn ogen de men- tograaf. Ik zou niet zonder kunnen. Ik zie
mocht portretteren. Hij reageerde meteen toch fotograferen. Dat komt denk ik omdat bijvoorbeeld zo’n travestietengroep als nor- Het is voor mij belangrijk om de werkelijk- sen laten weten hoe zo’n wereld eruit ziet. het als een soort roeping. Als ik blind zou
positief. ik echt oprecht in hem geïnteresseerd ben. maal gezien wordt en niet als taboe. Het heid te laten zien. Onbekende levenstijlen Daarmee is het natuurlijk onmogelijk om worden, zou dat ook het ergste zijn wat me
Als klein jongetje droeg Sugi al vaak vrou- Ik wil hem niet alleen gebruiken voor mijn zijn geen monsters, ze kleden zich alleen weergeven. Mijn moeder gaat tegenwoor- objectief te blijven, je geeft altijd je mening zou kunnen overkomen.
wenkleren. Op zijn veertiende begon hij foto’s. graag op hun eigen manier. Ze voelen zich dig bijvoorbeeld zelfs mee naar De Lelle- mee. Fotograferen doe ik met mijn gevoel. Je mag

12 13
Travestie verraadt zich door
nooit een foto maken alleen maar om hem
te kunnen verkopen. Daarom zou ik ook
nooit iets vastleggen wat tegen mijn gevoel
in zou gaan.

subtiele aanwijzingen
In de toekomst zou ik graag de wereld over
willen zwerven. Ik hoef geen vaste thuisba-
sis te hebben. Gewoon lekker fotograferen
wat en waar ik wil. Als ik het dan heb ge-
zien, reis ik weer verder naar de volgende
plaats. Broodjes ham of kaas, het maakt me Sugi La-Ri
niks uit. als ik maar kan eten. Van de foto-
grafie hoef ik echt niet rijk te worden. Als
ik er maar van kan leven en rondtrekken.
Als ik daarbij ook nog een keer in het Foam
kom te hangen is het natuurlijk helemaal
geweldig.” De 42-jarige Sugi La-Ri komt op het eerste
Er bevindt zich een grensgebied tussen fotografie als gezicht over als een doodgewone man met
commercieel werk en fotografie als journalistiek medi- een duidelijk aanwezige Aziatische achter-
um. Daar tussenin vinden we fotografie als kunst, vaak grond. Al jong had hij de behoefte om zich
neigend naar één van de twee bovengenoemde func- als een vrouw te kleden, stelt Kerpel. Nu,
ties. Mariska Kerpel wil met haar serie ‘Lellebel’ laten als volwassen man, krijgt hij elke vrijdag-
zien wat er zo bijzonder is aan de travestie. Toch noemt avond de kans om die behoefte te bevre-
ze de reeks geen journalistiek, noch is deze commerci- digen als ‘barvrouw’ in de Amsterdamse
eel bedoeld, maar ze verbeeldt met haar foto’s wel mooi travestietenbar De Lellebel. De nadruk in
hoe een man zich in een achteraf gelegen kamertje om- Kerpel’s fotoreeks ligt op zijn transforma-
tie, voorafgaand aan zijn bardienst.
tovert tot vrouw.
Door Joe van Burik ‘Uitgebreid’ is een understatement wat de
transformatie van Sugi La-Ri betreft. De
eerste van de twee geselecteerde foto’s laat
het begin van het drie uur durende proces
zien. Opvallend is vooral de verhouding
man/vrouw in deze eerste plaat: alleen de
eerste streep make-up op de linkerhelft
van het gezicht verraadt dat hij zichzelf
ogenschijnlijk cosmetisch van geslacht gaat De sigaret in de andere hand speelt op het Ri de sigaret vasthoudt: in het hier weerge-
veranderen. Het penseel in zijn linkerhand eerste gezicht geen rol van betekenis, maar geven stadium nog tussen wijs- en middel-
geeft aan dat het proces nog gaande is, is in werkelijkheid een weerspiegeling van vinger met een vlakke hand, maar naarmate
evenals de make-up-artikelen op het tafel- de mate waarin het transformatieproces hij meer make-up heeft aangebracht rookt
tje voor hem. Let ook op de goudkleurige gevorderd is. In haar toelichting beschrijft hij de sigaret op een meer vrouwelijke ma-
handtas, hier nog op de achtergrond te zien. Kerpel namelijk de manier waarop Sugi La- nier, met verder uitgestrekte vingers.

14 15
In de tweede geselecteerde foto is de man/ subtiele aanwijzingen dat we hier met een
vrouw-verhouding omgekeerd. Waar Sugi cosmetische transformatie te maken heb-
La-Ri op de eerste foto nog duidelijk een ben.
man met beginnende vrouwelijke trekjes is,
is hij op deze tweede afbeelding meer een Hoewel deze foto’s een aardig objectief
zij. De make-up is nagenoeg klaar, maar is beeld geven van hoe een travestiet zich
zo overdreven dat deze het concept van transformeert, is Lellebel geen journalistie-
vrouwelijkheid bijna voorbij streeft – een ke fotoserie, noch is de reeks gemaakt met
soort superrealisme, binnen de kunst van een commercieel doel. Zowel aan het be-
de make-up welteverstaan. gin als aan het einde van het proces zijn er
subtiele aanwijzingen die verraden dat de
Een ander teken van dit superrealisme in toeschouwer aanvankelijk te maken heeft
Sugi La-Ri’s uiterlijk vinden we terug in de met een man die zichzelf in een vrouw ver-
overduidelijk valse borsten. Iets subtieler andert, en later met een vrouw die slechts
zijn de kleine klemmetjes in de enorme bestaat als een cosmetische laag over de
blonde pruik, die in ieder geval aangeven oorspronkelijke man. Deze verandering
dat het haar nep is. Bij de eerste indruk zal is een kunst op zich, die door de foto’s op
menig toeschouwer van deze foto zich al een even elegante als informerende manier
realiseren met niet zomaar een vrouw te wordt weergegeven. Ook dat is een kunst
maken te hebben: een gevolg van meerdere op zich.

‘Na drie uur in de make-


up is dit het resultaat.’

16 17
Psychologie van
(on)behaarde
vrouwenbenen
Dikke zwarte haren op vrouwenbenen Met Under My Legs toont Ozgür, in wiens nature nu eenmaal zijn? moet worden, gaat het wringen. Dan past
zijn niet aantrekkelijk. De haren andere werk ook vaak feministische en de te kleine kaft niet en zal het boek open
roepen doorgaans afkeer op. Slanke, maatschappijkritische boodschappen lijken Ozgür geeft met dit werk op een aparte blijven. De tweestrijd tussen behaard en
gladgeschoren benen en poezelige te zitten, waar de werkelijkheid wringt manier vorm aan vragen waar veel vrouwen onbehaard zorgt ervoor dat de persoon geen
voetjes doen dat niet. Die vinden ‘wij’ als met het ideaalbeeld. Mede door haar dagelijks mee worstelen: Hoe presenteer ik sluiting kan vinden.
maatschappij wel aantrekkelijk. Als de achtergrond in de cognitieve psychologie mezelf? Welke uitstraling wil ik hebben? In
gaat Ozgür bewust om met dit soort hoeverre conformeer ik me aan wat van me Dit hele werk wordt van de buitenwereld
twee beelden worden samengevoegd in
beeldvorming, en de manier waarop de wordt verwacht? afgesloten door een simpele doek die als
benen die half geschoren zijn, levert dat media deze beïnvloedt. Om zacht op het kussen van de maatschappij een soort tent over het boek en de sokkel
een vervreemdend effect op dat net zo te staan, om zonder problemen te leven, heen hangt. Van buiten is de doek zwart
apart is als de rest van Marleen Ozgür’s Het kunstwerk Under My Legs is een zijn ongeschoren benen makkelijk. Met en ondoorzichtig. Als toeschouwer is het
beeldende werk. dik opengeslagen boek dat met de kaft behaarde benen plaats je jezelf buiten de onmogelijk om de tweestrijd onder het
Door Hidde Remmerswaal naar boven ligt. Daarop staan twee maatschappij. doek te zien, maar hij is er wel.
vrouwenbenen, deels zwaar behaard. De
gladgeschoren kuiten en voeten rusten op En dat is dan alleen nog maar het Met Under My Legs levert Ozgür een werk
een zacht kussen. Op het eerste gezicht uiterlijk, waar mensen keihard op worden af dat niet één, twee, drie te ontcijferen
lijkt de boodschap duidelijk: don’t judge afgerekend. Onder de kaft zit namelijk ook is door de toeschouwer. Het werk lijkt
a book by it’s cover. Maar ook die cover nog een boek, ook nog een ander mens. in eerste instantie simpel en van een
levert tegenstrijdigheden op. Zijn de benen Maar de kaft trekt de aandacht weg van de duidelijke boodschap voorzien, maar hoe
aantrekkelijk omdat ze gladgeschoren inhoud. In het werk van Ozgür is de kaft te dieper je in het kunstwerk gaat graven, hoe
zijn en eruit zien zoals de maatschappij klein voor het boek, dat nu ondersteboven meer verschillende facetten en nuances de
verlangt? Mooi verzorgd en glad? Of zijn en open op een hoog wit blok ligt. Als het boodschap krijgt. Een mooie uiting van haar
ze harig en ‘lelijk, zoals vrouwenbenen van boek open is, past de kaft. Als het gesloten psychologische achtergrond.

18 19
Linksboven: Hannie van Rijn; Linksonder: Henry Titselaar;
Marleen Özgur is studente aan de Hogeschool voor de Kunsten en beginnend

Art is magic
Rechts: Hester Pilz
professioneel kunstenares. Zijn andere kunstenaars het eens met de uitspra-
ken en gedachtes die Marleen heeft over de kunst? Daar komt u in dit artikel ‘Elk persoonlijk issue is een weerspie-
achter. geling van een maatschappelijk issue.
Dat wil niet zeggen dat elke kunstenaar

magic is art De kunstenaars die hun mening geven zijn:


-Hannie van Rijn. Schilder en tevens eigenaar van galerie ‘PopulusArt’.
-Hester Pilz. Ze is beeldhouwster en geeft workshops in atelier ‘de 7de hemel’.
die een issue in zijn werk toont geën-
gageerd is’
Volgens Marleen kan je weliswaar een
-Henri Titselaar. Hij is 92, al ruim zeventig jaar schilder en nog altijd actief. issue in je werk tonen, maar is het daar-
Door Sander Schipper door nog niet geëngageerd. Het ligt aan
de kunstenaar of die vanuit engagement
zijn werk heeft gemaakt en of mensen
zich ermee kunnen identificeren.
‘Kunst hoeft niet vanuit een idee te ko- ‘Met juiste (beeldhouw)regels kan ma- ‘Art is magic, magic is art’
men’ teriaal zich vormen tot iets bijzonders’ Eigenlijk een quote van schrijver Alan Hannie van Rijn:
Daarmee bedoelt Marleen dat haar beeld Hiermee zegt Marleen dat als je bepaal- Moore, waarmee hij wil zeggen dat het “Nee, dat gaat te ver. De één ziet wat in
meestal vanuit een onbewuste intuïtieve de (beeldhouw)regels toepast, je de sto- beeld en het woord middelen zijn waar- kunst, anderen zien er totaal niets in.
werkwijze tot stand komt. fuitdrukking van een materiaal totaal mee de menselijke geest te manipuleren Het is nou eenmaal niet voor iedereen
kan veranderen. is. herkenbaar wat een kunstenaar met zijn
Hannie van Rijn: werk bedoelt. Het lijkt me lastig om te
“Dat hoeft niet altijd, dus ik ben het met Hannie van Rijn: Hannie van Rijn: zeggen wie wel of niet geëngageerd is.”
haar eens. Je kan beginnen met wat los “Daar ben ik het niet mee eens. Iets blijft “Daar ben ik het helemaal mee eens. Het
gekladder en gaandeweg een kunstwerk hetzelfde, ongeacht de regels die je toe- is soms verbazingwekkend wat er met Hester Pilz:
zien ontstaan zonder erbij na te denken.” past. Klei is bijvoorbeeld klei en blijft ook een werk kan gebeuren. Je begint met “Alles is relevant, maar daardoor niet
klei.” iets, en er komt vervolgens iets heel an- automatisch geëngageerd. Ook hierbij
Hester Pilz: ders uit dan je dacht. Dat is dan wel ma- is intuïtie belangrijk. Het maakt kunst
“Daar ben ik het wel mee eens. Veel Hester Pilz: gisch te noemen.” ‘Het is mogelijk kunst ENKEL vanuit Hester Pilz: onvoorspelbaar. Ik ben van mening dat
kunst komt uit intuïtie of speelsheid, al is “Ja, daar ben ik het mee eens. Maar dan een formalistisch oogpunt te bekijken’ “Dat is mogelijk, maar je kijkt ook naar de kunst onverwacht geëngageerd kan zijn
er altijd een wisselwerking tussen toeval vind ik wel dat je de regels zelf moet ont- Hester Pilz: Het formele aspect van een kunstwerk, vorm, de beeldhouwstijl en zelfs op een en je dan onderbewust verbonden bent
en idee. Persoonlijk vind ik het mooi als dekken. Dat ze persoonlijk zijn, geen re- “Het is een beetje een vage kreet, maar ik hoe iets eruit ziet zonder de boodschap, biologische wijze. met anderen.”
het er tussenin ligt en de kunstenaar het gels die je op school leert. Het materiaal kan me er wel in vinden. Je kan het crea- is hetgeen wat Marleen het meeste raakt. Eigenlijk denk ik dat je vanuit allerlei ver-
allebei een plaats kan geven.” kan dan veranderen omdat je het met een tieve-proces niet sturen, het is meer alsof Hierdoor kan het concept soms niet eens schillende standpunten kijkt en grafisch Henri Titselaar:
andere betekenis laadt.” je zelf bestuurd wordt.” aankomen. ‘Begrip’ van het werk blijft bij kijken is één van de vele mogelijkheden “Elk kunstwerk kan een boodschap ver-
Henri Titselaar: Marleen uit, aangezien ze al op een for- is. Zelf ben ik kritisch op mijn eigen werk tellen, die dan weer een maatschappelij-
“Kunst heeft te maken met persoonlijke, Henri Titselaar: Henri Titselaar: meel niveau geraakt is. om ervan te leren, en kijk ik op allerlei ke boodschap is. Je kan ieder kunstwerk
artistieke intenties. Het gaat geheel on- “Materiaal speelt een hele grote rol en “Kunst is heel bijzonder. Het kan iemand manieren naar.” zodoende geëngageerd noemen. Als de
bewust. Kosmisch, biologisch, psycholo- met bepaalde regels verandert het inder- diep raken en ik kan het weten, aange- Hannie van Rijn: kunstenaar dat terugbrengt in het werk,
gisch, dat zijn allemaal factoren. Kunst daad. Als je verf op een doek smeert en je zien ik al zeventig jaar schilder. “Ja, je vindt kunst namelijk mooi of niet, Henri Titselaar: waardoor het publiek zich ermee kan
KAN dus zelfs niet eens uit een idee ko- ziet opeens een schilderij ontstaan, dan Omdat iemand volledig betoverd kan ra- maar ik kan me niet voorstellen dat je en- “Ja, dat kan. Zelf doe ik er niet aan en het identificeren, hebben we te maken met
men, want een idee is onderbewust al ge- verandert het materiaal in iets bijzon- ken door kunst, is het inderdaad magie te kel vanuit een formalistisch oogpunt zou is ook een beetje raar om dat zo te doen, geëngageerde kunst en een geëngageerde
maakt.” ders.” noemen. “ willen kijken. Dat is niet logisch.” maar eenieder doet wat hij zelf wil.” kunstenaar.”

20 21
“Ik wil de wereld Domenique Karl
Himmelsbach de Vries

affiches: “Als ik het idee heb dat iets relevant

verbeteren!”
is, verwerk ik het in een kunstwerk. Zo
kan ik mij creatief verhouden met mijn
omgeving.”
Door de jaren heen heeft De Vries vele
werken gemaakt met een diepere betekenis.
Zo ook het werk Ik ben begaan, met jullie
Domenique Karl Himmelsbach de Vries wist al snel wat hij ellende. Toen hij op de Kunsstacademie in
wilde worden toen hij nog klein was. Op 6-jarige leeftijd Zwolle studeerde maakte hij dit kunstwerk,
maakte hij een appel van papier-maché. Geëngageerd of wat later één van zijn hoogtepunten bleek.
niet, de creatieve geest zat er in ieder geval al vroeg in. Hij maakte het om te laten zien dat hij
Door Devika Sluisdom vanuit zijn atelier een toeschouwer is die
zich bekommert om de rest van de wereld.
Door een groot spandoek voor een billboard
In 1983, in een kraakpand in Amsterdam, zich te onderscheiden van anderen maakt studeren, is van mening dat het werk van van verzekeraar Achmea te plakken, wilde
werd Domenique geboren. Samen met zijn hij niet alleen unieke kunst, maar is ook zijn broer veelal positief wordt ontvangen. hij de wereld toeschreeuwen: ‘Ik ben
ouders en vijf jaar jongere broertje verhuisde zijn naam een belangrijk kenmerk. Zijn “Natuurlijk zijn ook er mensen die hem begaan met jullie ellende!’
hij toen hij zes was naar een woon- en vader draagt de naam De Vries, zijn moeder zien als een aandachttrekker en al het “Daarnaast wilde ik mijn compassie aan
werkgemeenschap in Esloo. Daarna heet Karl en zijn grootouders uit Duitsland andere wat een kunstenaar fout maakt, de wereld tonen”, zegt Domenique over
woonde de familie lange tijd in het kleine heten Himmelsbach. “Ik dacht: De Vries is maar wat ik leuk vind aan zijn werk, is het spandoek. De actie was niet specifiek
dorp Noordwolde in Friesland. De creatieve veel te saai’. Ik wil me onderscheiden van dat hij als het ware op onderzoek gaat en tegen de verzekeraar gericht, maar tegen de
geest was volop aanwezig in het gezin. anderen. Het is een goede PR-strategie om mensen bij zijn kunstwerken betrekt. Op overdaad aan reclame die mensen gemerkt
De moeder van Domenique studeerde een een lange naam te kiezen, en ik hou ook het eerste gezicht moet je meestal om zijn en ongemerkt onder ogen krijgen. “De
jaar aan het Rietveld College en zijn vader wel van Duits en van statigheid. De naam werk lachen. Als je er daarna over nadenkt media-aandacht die ik hierna kreeg was
heeft lange tijd gezeefdrukt, wat natuurlijk Himmelsbach is een mooie verwijzing naar en de boodschap doorgrondt (of denkt te natuurlijk geweldig, maar daarna heb ik
de nodige invloed op de kunstenaar heeft mijn achtergrond.” doorgronden) dan zie je dat het een diepere een tijdje niks gedaan. Omdat ik altijd een
gehad; het nest waarin hij opgroeide heeft De inspiratie voor zijn werken haalt betekenis heeft. Het is vaak een mengeling statement wil maken met mijn werk, had
hem gedeeltelijk gevormd tot wie hij nu Domenique vaak uit de gedachtewisselingen van een provocatie en een absurde creatieve ik het gevoel dat ik met dit kunstwerk al
is. Stephan de Vries, het jongere broertje die hij met vrienden en kennissen heeft leus.” een bepaald hoogtepunt had bereikt en
van Domenique, omschrijft hem als een over maatschappelijke problemen. “In Zo is het spandoek: Lekker niks doen, niet verder kon komen. Ik wilde teveel en
humoristische rationalist: “kritisch, vaak deze gesprekken heb ik het over de Betaald niks doen, een goed voorbeeld blokkeerde daardoor. Ik wilde de wereld in
stug, maar hij heeft in alle opzichten het dagelijkse problemen die spelen binnen van een kunstwerk waarin Domenique mijn eentje veranderen en verbeteren. En
beste met de wereld voor”. de maatschappij. De media spelen daar met deze absurde leus zijn boodschap dat kan niet.”
Domenique, voluit Domenique Karl een grote rol in.” De inspiratiebronnen probeert te uiten. “Er heerst een beeld dat
Himmelsbach de Vries, maakt geëngageerde van Domenique zijn dan ook uit het leven kunstenaars niks doen en alleen maar van
kunst. Volgens hem is er veel mis in de wereld gegrepen. hun subsidie profiteren.” Domenique geeft
en het is zijn doel om creatief te reageren Stephan de Vries, die volgend jaar aan op deze manier meer van zijn ideeën vorm
op de maatschappelijke problematiek. Om de Kunstacademie in Antwerpen gaat via teksten op spandoeken,videokunst en

22 23
“Engagement is als een
huwelijk”
Geëngageerde kunst in het leven van Domenique Karl Himmelsbach de Vries

Engagement is de belangrijkste drijfveer in het werk van Domenique


Karl Himmelsbach de Vries. “Geëngageerd zijn is als het aangaan van
een huwelijk. Het is een verbintenis, en ik betrokken bij en verbonden
met de mens”, verklaart De Vries, die in 2009 is afgestudeerd aan de
Christelijke Academie voor Beeldende Kunsten in Zwolle.
Door Tara Pauli

Domenique wil dat mensen ‘out of the Vanwege de angst voor meer protesten paar uitzonderingen na lijken Nederlandse
box’ denken. Hij vindt dat teveel instituten ging de beëdiging toen niet door, terwijl de kunstenaars inderdaad weinig bezig te
en organisaties vanaf een afstand naar politie de ‘pantserwagen’ de hele middag zijn met de spraakmakende politicus.
de samenleving kijken en de mensen heeft gevolgd. Domenique is, samen met Jonas Staal, één
zodoende niet goed kunnen helpen. De van deze uitzonderingen.
27-jarige Domenique hekelt die instelling. Domenique, die een paar jaar geleden
Hij wil praktisch bezig zijn en zoekt daarom het gezicht van Osama Bin Laden heeft Jonas Staal maakte bermmonumenten van
contact met de samenleving. nagespoten als kunstwerk (foto rechts) en Wilders: een klein altaar met bloemen,
dit her en der in Zwolle heeft opgehangen knuffels, kaarsen en een foto van Wilders
Ideeën voor zijn werk doet Domenique op om te provoceren, heeft zich onlangs laten aan de boom alsof hij er verongelukt
door naar de maatschappij te kijken. Toen inspireren door het asielzoekersdebat. is. De Vries werkt een stuk subtieler,
er een beëdiging voor soldaten plaatsvond Hij wil binnenkort ruim twaalfhonderd zoals in het NRC-artikel te lezen valt:
in Zwolle, heeft Domenique met vrienden stickers en honderden zadelhoezen met de Kunstenaar Domenique Karl Himmelsbach
een houten pantserwagen gemaakt die de tekst ‘Asielzoekers zijn ok’ verspreiden in de Vries stemde op Wilders en maakte een
spot drijft met echte zware pantserwagens. de grote steden van Nederland. YouTube-filmpje van deze gebeurtenis.
Door middel van een luidspreker sprak hij Voor de camera zegt hij: “Ik voel me pas
zijn kritiek uit. Hij wilde protesteren tegen Begin september verscheen er een artikel verantwoordelijk als ik de slechtste kies. Als
de beëdiging, die volgens hem veel weg had in het NRC Handelsblad met de titel ‘Kunst ik hem kies en hij komt aan de macht, voel
van een propagandamiddag voor het leger. is nog niet in actie tegen Wilders’. Op een ik spijt. Dan voel ik me verantwoordelijk.”

24 25
Het spandoek ‘Ik ben be-
gaan met jullie ellende’
langs de snelweg om
te protesteren tegen de
overdaad aan reclame.

Domenique: “Ik voel


me soms meer vormge-
ver dan kunstenaar

Met deze actie probeert Domenique Wilders te verkennen en om een ethiek op te bekend met het werk van Domenique. provocatie. Domenique werkt veel met
van binnenuit te bestrijden. De kunstenaar zetten, om te kijken hoever je kunt gaan. De “Het is een geëngageerde kunstenaar die tekst. Woordspelingen in knipperend
heeft niet het idee dat je als burger invloed 27-jarige kunstenaar heeft zelf geen affectie werkt vanuit de kleine, ogenschijnlijk neonlicht uitgevoerd, zoals Kop Op! Hij
hebt op de politiek, dus zijn enige oplossing met extreme voorwerpen. Hij is het niet eens onbelangrijke zaken die ons in het dagelijks pakt problemen aan met humor, soms zelfs
is ‘een omgekeerde actie’. Om op iemand te met bijvoorbeeld Tinkerbell, die haar eigen leven bezighouden.” ironie. Het zijn, zoals hij zelf zegt, visuele
stemmen waarvoor hij iets voelt, en in dit kat wurgde om er een tas van te maken. “Ik schouderklopjes voor de grijze massa.
geval zijn dat zijn negatieve gevoelens voor ga niet over toestemming, mensen moeten Een wat radicaler werk van Domenique
Wilders. zelf weten wat ze doen. Als er urgentie is is daarentegen de tekst ‘Ik ben begaan Volgens Domenique is er een gebrek aan
een duidelijk en sterk statement te maken, met jullie ellende’. Deze staat op een fantasie in de wereld. “Mensen zijn heel
“Ik ben niet zo’n afzetter”, verduidelijkt dan moet je vooral doen wat je niet laten spandoek dat langs de snelweg hangt om te erg op zoek naar iets dat nodig is. Iedereen
Domenique. “Ik voel me soms ook meer kan, maar je moet de gevolgen goed inzien. protesteren tegen de overdaad aan reclame. heeft zijn eigen vorm van betrokkenheid.
vormgever dan kunstenaar. Ik geef mijn Voor mij ligt de grens daar waar het nut De boodschap komt volgens Jackie aan Momenteel zijn we weinig geëngageerd
ideeën vorm en ben creatief bezig. Jonas van een actie niet meer opweegt tegen de bij elke automobilist die de tekst leest. vergeleken met de jaren tachtig. Alles is
gebruikt zijn werk als middel om een persoonlijke consequenties.” Het doet denken aan een kunstwerk van bereikbaar via het internet of staat onder
statement te maken. Daarvoor gebruikt Renzo Martens, de video Enjoy Poverty invloed van de media. De romantiek van het
hij provocaties om in de media terecht te Kunstenares Jackie Bacon is vorig jaar over kansloos Afrika, waar Martens de fantaseren gaat zo verloren.” Domenique
komen. Op deze manier verspreidt hij zijn afgestudeerd aan de Rietveld Academie bevolking wijst op het feit dat er in zo’n hoopt daarom door zijn geëngageerde kunst
woord en dat vind ik erg sterk van hem.” in Amsterdam. Zij heeft haar scriptie dertig jaar niets veranderd is en dat ook niet mensen te helpen en zijn steentje bij te
Domenique vindt het goed om de vrijheid geschreven over geëngageerde kunst en is zal gebeuren. “Het is een tenenkrommende dragen aan de maatschappij.

26 27
“Engagement is niet mijn vertrekpunt”
Kunstenaar Aad van der Meer over zijn werk en geëngageerde kunst
Selfportrait - zelfportret
Aad van der Meer
Na een technische opleiding besloot Aad van der Meer naar de kunstacademie
te gaan om voor handvaardigheid docent te leren. Schilderen vond hij niks, maar wij die voelen en niet zoals ze zijn.” uit het niets. In mijn latere werk had het
tijdens zijn studie verloor de 34-jarige Van der Meer zijn hart toch langzamerhand schilderen van orang-oetans niets meer
aan de schilderkunst. Zelf beschrijft hij dit moment als een soort oerbron die open is Wat betekent geëngageerde kunst voor met toevalligheid te maken en ben ik min
geklapt, waardoor hij niet meer is opgehouden met kunst te maken. Van der Meer jou? of meer geobsedeerd geraakt door deze
is nu zo’n twaalf jaar aan het schilderen, hard op weg om een grote kunstenaar te “Dat vind ik moeilijk. Ik heb eigenlijk bijzondere wezens.”
worden. Door Natasja de Vries niet zoveel met die term. Ik vind dat het
woord ‘engagement’ een beperking met Je schildert nu orang-oetans vanuit een
zich meebrengt. De kunstenaar krijgt ander perspectief ?
een label opgeplakt en daar houd ik “Ja. Tijdens mijn onderzoek ben ik erachter
niet zo van. Als ik het toch zou moeten gekomen dat orang-oetans de filosofen van
definiëren, dan denk ik dat geëngageerde de jungle zijn. Dan besef je dat apen net
Wat maak je zoal voor kunst? foto’s per avond. Dan zoek ik uit wat ik schilderen. Ik kon het helemaal niet, maar kunst een duidelijke boodschap heeft. als mensen een eigen cultuur hebben en
“De kunst die ik maak is een reflectie van aardig vind en maak ik mijn selectie.” juist daarom werd het een obsessie voor me. Neem bijvoorbeeld de schilderijen van de eigenlijk heel dicht bij de mens staan. Het is
wat er in mijn hoofd ronddwaalt. Ik filter Ik wist dat ik eerst door een hel moest gaan Duitse schilder Anselm Kiefer, daar zitten naar mijn idee zelfs de betere versie van de
dat en voeg het samen tot een schilderij.” Dan ben je dus op zoek naar een bepaald om het te leren, ook al zou ik er uiteindelijk allerlei politieke elementen in verweven. mens. Orang-oetans bezitten een puurheid
beeld? wel uit komen.” Het is zeer geëngageerd, maar ik vind het die wij lang geleden verloren hebben. Met
Waar komen die ronddwalende beelden “Ik heb altijd wel een bepaald idee van een clichématige manier van werken. Voor mijn werk probeer ik de schoonheid en
vandaan? het type schilderij dat ik wil maken. Ik Heb je een favoriete schilder? mij schuilt de boodschap van een schilderij puurheid van deze schepsels te laten zien.
“Ik heb veel inspiratie opgedaan tijdens zet iets op, laat het werk drogen en kijk er “Ik heb er een aantal: klassieke oude meer onder de oppervlakte.” Het zou zonde zijn als deze verloren gaan.”
mijn reizen door Zuidoost-Azië. Daarnaast vervolgens naar. Op dat moment begint het meesters als Rembrandt, Caravaggio en
bezoek ik regelmatig musea, lees veel hele proces. Ik maak geen schetsen. Wat Van Gogh, maar ook Francis Bacon. Hij is In veel van je schilderijen zien we orang- Schuilt daarin jouw ‘engagement’?
boeken en verzamel ik fotomateriaal ik niet wil, is dat het schilderij een kopie voor mij de grootste kunstenaar van de oetans terugkomen. Waar komt deze “In die zin zet ik kunst wel als wapen in
van internet. Ook scheur ik beelden uit wordt van de schets, dan is voor mij de tweede helft van de twintigste eeuw. Bacon fascinatie vandaan? en kan mijn werk als geëngageerd worden
tijdschriften of benader ik bijvoorbeeld een levendigheid eruit. Ik zit liever nergens aan ontwikkelde zijn eigen schildertechniek, los “Het is begonnen met een schilderij dat ik beschouwd. Maar ik laat mijn schilderijen
fotograaf om zijn materiaal als inspiratie te vast. Ik begin ergens, maar laat het ook zo van de academische manier van schilderen. heb gemaakt: The Old Philosopher. Ik wilde graag open voor interpretatie. Als
gebruiken. Dat is meestal geen probleem.” weer los.” Dit maakt zijn werk intens en bijzonder. graag een keer een filosoof schilderen en had toeschouwer kun je er een mooie boodschap
Techniek wordt een onderdeel van het een klassieke compositie overgenomen van uithalen, maar dat hoeft niet. Engagement
Je doet dus veel inspiratie op door middel Even terug in de tijd: schilderen vond je schilderen, maar schilderen gaat niet over het schilderij De Oosterling, waarvan lange is dus niet mijn vertrekpunt, al hoop ik wel
van fotomateriaal? niks, nu al twaalf jaar kunstenaar. Waar techniek. Bacon dwong zijn publiek zo om tijd gedacht werd dat het door Rembrandt dat ik mensen met mijn werk kan dwingen
“Dat klopt. Het is een houvast voor het komt die ommekeer vandaan? te voelen. Van Gogh was daar ook heel erg is geschilderd. Het idee om een apengezicht over het schilderij na te denken en, net als
schilderen. Ik bekijk soms wel tweeduizend “Op de kunstacademie moest ik natuurlijk mee bezig. Hij schilderde de dingen zoals in het werk te schilderen kwam eigenlijk Bacon en Van Gogh, vooral te laten voelen.”

28 29
De Oosterling in een
nieuw jasje
Wat ooit als toeval begon, groeide uit tot een obsessie. Kunstenaar Aad van der
Meer is gegrepen door orang-oetans omdat ze, net als de mens, onderdeel van
het universum uitmaken. In zijn serie Orangutan spelen deze intelligente dieren dan
ook overduidelijk de hoofdrol. The Old Philosopher
Door Kim Seignette De Oosterling

Van der Meer wilde altijd al een oude gegeven, maken het werk bijzonder, terwijl moderne tijd’ is.
filosoof schilderen. Hij nam De Oosterling ook de droevige gezichtsuitdrukking van de
als uitgangspunt, een schilderij waarvan orang-oetan het schilderij iets menselijks In tegenstelling tot de schilder van De
jaren werd gedacht dat het door Rembrandt geeft. Het is dan ook niet vreemd om op de Oosterling, lijkt het of Van der Meer zich
is gemaakt. Van der Meer wilde er iets plek van het gezicht van de filosoof, een minder goed geconcentreerd heeft op
bijzonders mee doen en besloot in plaats orang-oetan te zien. een spannend lichtspel. De Oosterling is
van een mensengezicht, het hoofd van een opgebouwd uit donkere kleuren waarin
orang-oetan te schilderen. licht een belangrijke rol speelt en als men
Echte Rembrandt-kenners The Old Philosopher er naast zou hangen,
Echte Rembrandt-kenners zullen vreemd zullen vreemd opkijken zou het werk van Van der Meer vlak en mat
opkijken bij Van der Meers The Old bij Van der Meers The Old overkomen. De minder prominente rol van
Philosopher. De klassieke compositie en de het licht stoort verder niet. Het past zelfs
oosterse tulband, verrijkt met een blauwe
Philosopher. wel bij de sombere gezichtsuitdrukking van
ketting, komen sterk overeen met De de orang-oetan en er is genoeg anders te
Oosterling. De felrode fluwelen jas die de Van der Meer combineert in The Old zien.
orang-oetan op het schilderij draagt, trekt Philosopher een realistisch beeld met
de aandacht van de kijker. Maar het meest een abstract beeld. De donkere, abstracte The Old Philosopher is als het ware de
opvallend is het afgebeelde hoofd van de achtergrond wordt onderbroken door fel grondlegger van Van der Meers serie
orang-oetan dat onder de grote tulband paarse vierkante blokken en daarnaast wordt Orangutan, waarin orang-oetans op allerlei
vandaan komt. Het schilderij is geheel tegen de aandacht van de kijker onmiddellijk creatieve manieren worden afgebeeld. Van
de verwachtingen in en geeft de kijker een
verrassend beeld.
De menselijke trekjes die Van der Meer
getrokken door een wit vlak naast het hoofd
van de orang-oetan. In dit witte vlak staat
het logo van Google, een kenmerk waaruit
der Meer maakte zelfs een zelfportret in de
vorm van een orang-oetan.
In zijn tentoonstelling ’30 Seconds’, die
American Hotel in Amsterdam waar ook de
orang-oetan serie werd geëxposeerd, wilde
Van der Meer bereiken dat zijn kijkers hun
seconden bij het werk vasthielden, want
 
dat is volgens hem dé manier om een werk
als The Old Philosopher, goed te kunnen
aan het hoofd van de orang-oetan heeft blijkt dat Van der Meer een ‘kind van de vorig jaar te zien was in het Holland- aandacht langer dan de gemiddelde negen begrijpen.

30 31
Thuis bij Van der Meer

Thuis bij Aad van der Meer.


Momenteel is hij bezig met een
nieuwe serie schilderijen, waarin
geen apen, maar mensen een
grote rol spelen. Zowel in zijn
huis als in zijn werk zijn veel
Aziatische invloeden terug te vin-
den. Foto’s Natasja de Vries

32 33
“Ik denk nog steeds als een marketeer”
Veertien jaar geleden verruilde Üdo Braehler het ondernemerschap om zich op zijn
schilderkunst te richten. Hij verkocht zijn reclamebureaus in Amsterdam en Berlijn en
Üdo Breahler in zijn atelier
startte een opleiding aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Braehler maakt Foto: Remy Ludo Gieling
werk dat zich enerzijds kenmerkt door kleurrijke abstractie en anderzijds door religi-
euze thema’s aan te spreken. Dat de van oorsprong Duitse Braehler geen doorsnee
kunstenaar is, wordt al snel duidelijk. Van disharmonische elementen tot zijn afkeer van
het subsidiesysteem: “De kunstsubsidies moeten volledig op de schop!”
Door Remy Ludo Gieling

“In mijn werk zitten elementen van pijn. maar het is wel de belofte. Men zegt vaak van creatief denken, maar er gaat te weinig moeilijk subsidie.”
Het herinnert je eraan dat je leeft. Bij mijn dat je aan mijn werk ziet dat ik uit de re- aandacht naar de techniek. Ik heb nooit ge-
werk uit pijn zich in disharmonie. Dishar- clamewereld kom. Het is een synergie van leerd hoe ik een menselijk lichaam moet te- “Ik ben niet bang voor het korten van sub-
monie schudt mensen wakker. Je moet het harmonie en disharmonie. Mijn werk is erg kenen, hoe ik een doek op een frame moet sidies. Wat dat betreft denk ik nog steeds
vergelijken met een muziekstuk, daar zit- dominant. Je moet het niet te dicht hangen spannen of zelfs simpele dingen als kleu- als marketeer, dat zal waarschijnlijk nooit
ten altijd disharmonische elementen in. bij teer werk, dat tere werk legt het dan af.” renleer. Dat was wel een gemis.” meer veranderen. Ik vind dat er meer subsi-
Muziek die alleen harmonieus is, is dode- dies mogen komen om de particuliere sector
lijk saai. Het is zo weinig uitdagend of span- “Veertien jaar geleden ben ik naar de Ho- “Er is momenteel veel discussie gaande over uit te bouwen: subsidies op het kopen van
nend. Disharmonie maakt het interessant, geschool van de Kunsten in Utrecht gegaan. het korten van subsidies. In tegenstelling tot kunst. Daar stimuleer je de markt mee. In
maar geeft soms ook pijn. Je moet dit koes- In het begin van de opleiding heb ik veel veel andere kunstenaars kijk ik erg kritisch het buitenland gebeurt dit al, en vaak met
teren, het hoort bij het leven.” aan mijzelf moeten veranderen. Ik was het naar het geven van kunstsubsidies. Er wor- succes. Ik spreek natuurlijk ook met andere
bedrijfsleven gewend, en daar moet je alle den naar mijn mening veel te veel subsidies kunstenaars over dit onderwerp, dan wordt
“De reclamewereld, waarin ik jarenlang heb risico’s uitsluiten. Onverwachte dingen zijn gegeven, in elk geval op de verkeerde plek. mijn mening niet in dank afgenomen. Die
gewerkt, is het tegenovergestelde van pijn. niet welkom. Ik ben een controlefreak, dus Er is zoveel geld gemoeid met vage com- zijn daar niet blij mee. Ze zijn bang dat als
Je wilt juist harmonie scheppen: de ultie- alles moest perfect zijn. Dat moet je met missies en stichtingen, daar mag de stofkam ze kunst voor de publieke sector gaan ma-
me verleiding is de belofte van harmonie. schilderen niet doen. Je moet het loslaten. Je wel een keer doorheen. Subsidies zijn ook ken, ze een hoer van de markt worden. Ik
Neem bijvoorbeeld zweet: dat ruikt niet moet het toeval toelaten. Je moet luisteren slecht voor kunstenaars. De mensen die ze denk dat dit nooit zal gebeuren. Wanneer je
lekker dus dat is disharmonie, maar als je naar het schilderij. En je moet vooral niet je geven zijn vooral ambtenaren en die den- jezelf laat leiden door anderen, is het einde
Axe gebruikt dan ruik je weer lekker en álle wil opleggen, dan wordt het niks. De aca- ken uitsluitend mainstream. Het werk moet snel in zicht. Je moet jezelf blijven om be-
vrouwen vallen voor je. Dat is de ultieme demie was niet wat ik ervan verwacht had. binnen de culturele context passen, cultu- staansrecht te hebben, anders lig je er zo
harmonie, allemaal bullshit natuurlijk, Je wordt heel goed begeleid in het proces reel correct zijn. Is het dat niet, dan krijg je uit.”

34 35
Braehler balanceert Het kunstwerk Kruisiging

religie en disharmonie veel gevoelens had bij het geloof. Wij zijn
dat helaas kwijtgeraakt.”

Üdo Braehler zoekt met zijn werk naar de waarde van het geloof Hoe ervaart de moderne mens dit dan?
“Het engagement en de gevoelens van Van
der Weyden kom je, als het christelijke
Met zijn drieluik Kruisiging brengt Üdo Braehler een eerbetoon aan schilder Rogier van symbolen aangaat, niet meer tegen. Volgens
der Weyden, maar ook aan het geloof. Hoewel de kerk in zijn ogen weinig goed kan mij komt dit omdat de verhalen clichés ge-
doen, is Braehler geïnspireerd door de diepe gevoelens die religieuze kunst vroeger worden zijn. Ze hebben geen relatie meer
opriep: ‘Het is jammer dat wij dat niet meer zo ervaren, want het geloof kan ook nu tot de problemen van de moderne tijd. Dat
wil zeggen, die hebben ze wel, maar ze
van grote waarde zijn.’
worden niet op de juiste manier ‘vertaald’
Door Daan de Geus en zo zie je wederom dat het christendom
de mensen niet langer bereikt.”
Braehler, die in Duitsland is geboren en na “Ik geloof in God, maar niet in een man met beeld. Je zou de Bijbel eens moeten lezen
de Tweede Wereldoorlog naar Nederland een grijze baard die op een wolk zit en naar en het woord ‘God’ overal vervangen door Is dit werk een poging een dergelijk ver-
kwam, was tot midden jaren negentig een beneden kijkt. Ik denk dat er ‘iets’ is dat ons het woord ‘leven’. Ik heb dit gedaan, en het haal op een juiste manier aan de man te
succesvolle reclame-man, maar nam af- allen bindt en boven ons uitstijgt. “ levert een heel ander andere vertelling op, brengen?
scheid van dit wereldje om zijn hervonden namelijk dat het leven op zich ‘goddelijk’ “Ja. Ik heb het originele werk in de huidige
passie voor kunst nieuw leven in te blazen. Hoe kijkt u dan tegen het geloof aan zoals is. Misschien is dat wel de boodschap. Ik ge- tijd geplaatst omdat ik vind dat er veel the-
Zijn werk valt grofweg in twee categoriën te dat vorm gegeven wordt door de kerk? loof dat, dus voor mij is het zo.” ma’s in zitten die behandeld zouden moe-
verdelen: religieus en niet-religieus. Tijdens “Het geloof wordt op een erbarmelijke wij- ten worden door de kerk.”
de expositie ‘Art of Message’ wordt zijn ze verteld door de kerk, maar met de religie Bent u dan niet blind voor de werkelijk-
werk Kruisiging gepresenteerd. an sich is niets mis. In tegendeel zelfs.” heid? Welke thema’s zijn dat?
“Natuurlijk gebeuren er slechte dingen en “Geweld en seks, maar ook oorlog. Dit zijn
Bent u religieus opgevoed? Kunt u dat toelichten? lijden mensen pijn, maar dat moet je koes- onderwerpen die een raakvlak met het
“Ik ben christelijk opgevoed, maar op een “Vanuit een marketing-perspectief gezien teren. Het hoort bij het leven, dat is een in- streven naar harmonie, maar zonder chaos vertellen? evangelie hebben en dus op één of andere
vrijzinnige manier. Mijn moeder was zeer is het christendom een vrijwel perfect ‘pro- zicht dat ik heb verkregen nadat mijn zoon is het bestaan saai en leef je in een luchtbel. “Het is geïnspireerd op een drieluik van Ro- manier aan bod zouden moeten komen.
gelovig en is dat altijd gebleven. Ikzelf had duct’, mits het goed gebruikt en op de juiste veel te vroeg om het leven kwam door een Met mijn kunst wil ik die luchtbel door- gier van der Weyden. Hij heeft de kruisiging Natuurlijk kun je er op zondag ontzettend
eigenlijk niet zoveel met religie en ben nog manier aan de man gebracht wordt. Ik heb ongeluk. Pijn, hoe verscheurend ook, herin- prikken en mensen aan het denken zetten. ook geschilderd en ik was getroffen door de clichématig over leuteren in de kerk, maar
steeds geen fan van de kerk. Ik geloof op het dan overigens niet over de verpakking, nert je er aan dat je leeft. Er kan namelijk Ik wil de disharmonie en chaos laten door- betrokkenheid en geëngageerdheid van zijn je kan ook kijken wat je er op een andere
mijn eigen manier.” maar over de betekenis en boodschap.” niet alleen harmonie zijn, je moet dishar- schemeren.” werk. Toen ik daar over nadacht, besefte ik manier in het dagelijks leven mee kan doen,
monie op de koop toe nemen. Het is nodig. me dat het eigenlijk prachtig is dat je in die zonder de clichés en platitudes die er in de
Wat voor rol speelt religie vandaag de En wat is deze boodschap? Het schudt je wakker en stelt je in staat Uw werk Kruisiging maakt deel uit van tijd - het origineel komt uit de vijftiende kerk omheen zweven. Het geloof kan na-
dag in uw leven? “Ik wil dit graag illustreren met een voor- zaken in een ander licht te zien. Mensen onze expositie. Kunt u hier meer over eeuw - zo geëngageerd en religieus was, zo- melijk nu nog van grote waarde zijn.”

36 37
“Ik wil mensen laten genieten
van iedere dag die ze hebben”
Op 20-jarige leeftijd verliet Abdel Farahi zijn geboorteland
Marokko om te gaan reizen. Het enige dat hij meenam was zijn
rugzak en zijn herinneringen. Hij reisde door Europa en kwam in
Nederland zijn vrouw tegen, waar de schilder zich settlede.
Door Hüsniye Yildez “Ik ben verslaafd aan
kunst, als ik niet schilder
voel ik me niet goed”

De 44-jarige Farahi, die inmiddels zelf va- De kunstenaar heeft achttien jaar als jeugd- kunstenaars ook erg zweverig. Kijk, ik ben kijker meteen een warm gevoel van bin- met talloze schilderijen die je in hun war- voor ze. Mijn moeder zegt altijd: ”Ik breng
der is van een zoon en een dochter, komt hulpverlener gewerkt. Tegenwoordig is hij iemand die met beide benen op de grond nen. Het zijn geen perfecte vormen, maar me armen willen sluiten. mijn kinderen ter wereld, voed ze op en
uit een groot gezin met zeven kinderen. Het werkzaam als adviseur bij een woningcor- staat. Ik hoef niet uren over een doek te lul- dat wil hij ook niet. De huizen smelten sa- een ander geniet van ze.”
gezin had altijd veel te maken met kunst, poratie. “Ik heb financieel niks te klagen, ik len. Misschien ben ik dan iemand die kort men in een geheel, het doet soms denken Tegenwoordig bestaat er lichttherapie voor
dat kon ook niet anders met een moeder die kan alles kopen wat ik wil. Maar geld al- van stof is, maar ik ben liever productief aan een kasteel. In ieder geval een plaats mensen die last hebben van een winter- “Als kunstenaar ga je door verschillende
schilderde. Daarnaast was zijn oom leraar leen is niet voldoende voor mij. Ik ben ver- bezig.” Die aanvaring zorgde ervoor dat hij waar het gezellig is. Je zou zo je koffer wil- dipje. Het is een stuk effectiever om je mee fasen, ik wil mezelf niet in een hokje du-
op een kunstacademie. “Van hem kreeg ik slaafd aan kunst, als ik niet schilder voel ik zijn eigen weg koos, een diploma is immers len pakken en vertrekken. te laten voeren door de vrolijkheid van Fa- wen. Ik vind geëngageerdheid wel belang-
heel veel begeleiding. Verder schildert me niet goed. Dat is goed, het is een soort geen garantie voor succes, bedacht hij zich. rahi’s schilderijen. Die winterdip verdwijnt rijk, maar voel niet zo zeer de behoefte om
mijn oudere broer ook, ik zag hem als mijn bevestiging dat ik het nodig heb. Kunst Zijn werk werd in verschillende steden in Naast de gezellige kleuren vraag je je ook dan als sneeuw voor de zon!“Mijn werk is dat in mijn werk te tonen. Na 11 september
voorbeeld. Dali vind ik ook geweldig, maar laat je niet los, ik vind dat je als kunste- europa tentoongesteld. af wat er daarbinnen gebeurt, je nieuwsgie- een combinatie van de werkelijkheid die ik zag je dat een heleboel kunstenaars het in
ik heb mijn eigen stijl ontwikkeld door de naar geboren wordt, en niet een kunstenaar righeid vraagt je om te fantaseren. Een plek zie, en van mijn fantasie. Ik probeer Ma- hun werk verwerkten, ik wil niet met die
jaren heen.” De feeling voor kunst is de wordt.” Voordat Farahi maatschappelijk Farahi’s werk spat van het doek met de fel- waar je al je zorgen naast je neer kan leggen rokko zo mooi mogelijk te schilderen, mis- stroom meegaan. Natuurlijk vind ik het ook
schilder dus met de paplepel ingegoten. Als werker werd, wilde hij naar de kunstaca- le kleuren die hij gebruikt. Het zijn vooral en de dagelijkse sleur je niet treft. Het is schien nog mooier dan het in mijn herinne- vreselijk wat er gebeurd is, alle ellende die
kind was hij al erg creatief met het maken demie gaan. Maar het ging al fout tijdens landschappen en huizen die hij schildert, haast onmogelijk om te denken dat de we- ringen is. Toen ik mijn land verliet besefte dagelijks in de wereld plaats vindt. Maar ik
van zijn eigen speelgoed, voor hem geen het intakegesprek. “Het staat me nog goed hoewel er ook een periode is geweest dat reldproblematiek op deze doeken bestaat. ik niet wat voor een drastische beslissing ik toon mijn betrokkenheid liever door geld te
kant-en-klaar speelgoed. Hij maakte liever bij dat de docent zei dat ze me zouden hij alleen maar mensen schilderde. De felle Misschien een plek waar je niet hoeft te genomen had. Ik heb twintig jaar van mijn doneren. Geef mij maar positiviteit en vro-
zelf zijn eigen auto’s en vrachtwagens, tot kneden tot kunstenaar. Ik zei dat ik dat al kleuren omarmen je bij de eerste blik die presteren, maar gewoon er zijn! In Farahi’s leven achter me gelaten, inclusief mijn fa- lijkheid. Ik wil mensen met mijn doeken la-
het goed genoeg was voor zijn smaak. was, dat stond ze tegen. Verder vond ik de je op de doeken werpt, de schilder geeft de atelier waan je je in een kleurendoolhof, milie en vrienden. Dat was erg shocking ten genieten van elke dag die ze hebben.”

38 39
Tranen in het duister
Fotograaf Piet den Blanken laat de essentie van het verhaal zien

Een vrouw zit tegen een boom, ze lijkt te glimlachen, met haar hand wrijft ze tegen
haar voorhoofd. Ze lijkt ergens over na te denken. Dit is niet zomaar een jonge vrouw
tegen een boom. Het is Ivania, een prostituee met vijf kinderen, afkomstig uit Mana-
gua, Nicaragua. Documentairefotograaf Piet den Blanken ontmoette haar en legde
haar leven vast. Dit werd uit eindelijk de fotoserie Mama is ziek, met portretten van
Ivania tijdens haar leven, ziekte en sterven. Piet den Blanken kwam heel dichtbij en
door zijn portretten begin je vanzelf van haar te houden.
Door Marianne Boshoven

De fotograaf is naar eigen zeggen een ‘ver- thuis fotograferen en leerde haar zo steeds den. Een voorbeeld is de ‘gezinsfoto’, enigs-
halenverteller’. Zijn fotografie is doordron- beter kennen en kwam na verloop van tijd zins aan het begin van de serie. Ivania heeft
gen van politiek engagement. Door zijn ook nog steeds op bezoek. Na een aantal haar jongste kind aan de borst en haar hand
verhalen stelt hij problemen aan de kaak, jaar kwamen niet Ivania maar haar kinde- onder de kin van haar oudste dochter. Het Ivania met haar moeder (rechts)
laat hij ze zien. Hij vindt het belangrijk dat ren Den Blanken van het vliegveld ophalen. lijkt of ze er voor wil zorgen dat het meisje en haar kinderen
mensen een foto tegen de achtergrond van Den Blanken vroeg waar hun moeder was, een goede houding heeft voor op de foto.
het bijbehorende verhaal bekijken. Ze moe- “mama is ziek”, antwoordden ze. Dit doet denken aan een moeder die nog net
ten geen willekeurige foto uit een serie als Bij het volgende bezoek was ze overleden. even de chocopasta van je gezicht afpoetste is een bewuste keuze van Den Blanken,
een kunstwerk aan de muur hangen omdat Piet wilde haar verhaal graag vertellen en voor je naar school moest. Op een later mo- want zo blijft de essentie van de foto in tact.
ze het een mooie foto vinden. verborg zijn emoties achter de camera. “In ment in de serie wordt duidelijk dat Ivania “De kleuren zouden alleen maar afleiden Het werk van Den Blanken is één en al en-
De serie Mama is ziek is het sterkst wan- eerste instantie ben ik alleen maar bezig om ziek is. De liefde voor haar kinderen wordt van het werkelijke verhaal en het maakt gagement. Hij sluit een onderwerp in zijn
neer je het bijbehorende verhaal weet. In het onderwerp er zo sterk mogelijk op te beantwoord in de liefde van de oudste zoon foto’s nog dramatischer”. Daar heeft hij ge- hart en probeert daar een zo goed mogelijk
1997 fotografeerde Piet prostituees in Ma- krijgen. Soms zie ik dan foto’s terug in de voor zijn moeder. Hij verzorgt haar, geeft lijk in. Bij de laatste foto’s – de kinderen zit- verhaal van te maken. Niet om de wereld te
De zieke
nagua, de hoofdstad van Nicaragua. Iva- donkere kamer en dan raakt het me. En dat haar te eten en wast haar. Den Blanken do- ten bij het graf van hun moeder – zou kleur verbeteren: “Ik ben geen actievoerder.” Een Ivania
nia Brooks was daar een van en met haar is maar goed ook, anders zou ik erg hard cumenteert deze intieme band tussen moe- afleiden van waar het werkelijk om gaat. passend citaat, volgens Den Blanken, van
bouwde hij een speciale band op. Met haar zijn.” der en zoon. Ook na haar dood heeft Piet Naast zwart-wit maakt Piet ook gebruik van schrijver Walter van den Broeck: “Ik weet
vijf kinderen en haar moeder woonde ze in Den Blanken weet het klaar te spelen hen nog contact met de kinderen van Ivania. doordrukken en tegenhouden om bepaalde net zo zeker dat ik de wereld verbeter zo-
een klein huis, in één ruimte. De toestand op zulke mooie momenten vast te leggen, De kracht van het werk van Piet den Blan- personen meer naar voren te halen in zijn als ik zeker weet dat het niveau van de zee
was schrijnend. Piet mocht ook bij haar dat het een erg emotionele serie is gewor- ken ligt ook in zijn zwart-witfotografie. Dit foto’s. stijgt als ik er een emmer water ingooi.”

40 41
Fotojournalistiek op de grens
Musea en kunstgaleries zijn steeds
meer geïnteresseerd in fotojournalistiek
en documentairefotografie. De realiteit
van oorlog, ellende, pijn en crisis is ver-
anderd in hoogstaande kunst.
Door Caroline Langendoen

Musea en kunstkopers hebben veel invloed met het doel van de kunst om de menselijke aan wat in de journalistiek wordt genoemd
op de waarde en maatstaven van kunst. zintuigen en geest te prikkelen, door origi- ‘the deceiving moment’. Dit betekent dat
Voor de niet-kunstkenners en critici hangt naliteit en schoonheid. De foto van James ik soms maar een paar seconden heb om
kunst in het museum. Kunstcritici en filo- Nachtwey van Ground Zero is esthetisch, de gebeurtenis vast te leggen. Als fotograaf
sofen zoals Arthur Danto (geboren 1924) hij maakt indruk en laat ons even denken met een kunstachtergrond probeer ik zo-
waren al bezig met het beoordelen van over wat we nou echt zien. Je zou kunnen veel mogelijk mijn onderwerp vanuit een
kunst en bedenken van kunsttheorieën, zeggen dat het kunst is. Maar de foto is ook originele hoek te benaderen. Dit betekent
wat de discussie over kunst een eeuw oud journalistiek, het is een actuele gebeurtenis niet dat mijn werk kunst is. Want dat is niet
maakt. Het woord kunst brengt verwarring die afwijkt van het normale. Het is journa- mijn verhaal”, vertelt Utrecht. Het verhaal
met zich mee, het woord kent vele beteke- listiek, het is kunst, het is fotojournalistiek. dat de fotojournalist wil vertellen voldoet
nissen, wat het nog moeilijker maakt om te aan andere criteria zoals actualiteit, proble-
beoordelen of bepaalden werken wel tot de De kunst men en moet functioneel zijn als illustratie
kunst De meningen zijn verdeeld of fotojourna- bij een verhaal. Volgens Utrecht kan door
behoren. De fotojournalistiek is een van de listiek als kunst gezien kan worden. Vooral miscommunicatie tussen boodschapper en
journalistieke en fotografische takken waar onder fotojournalisten zelf speelt deze dis- ontvanger één foto op twee verschillende
de scheidslijn tussen kunst en het over- cussie. Robin Utrecht is fotojournalist en manieren geïnterpreteerd worden.
brengen van een boodschap heel dun is. werkt in opdracht van verschillende kran-
Fotojournalistiek of kunst?
ten en tijdschriften. Hij vindt dat het ver- Raymond Rutting, fotojournalist en oprich- Ground Zero van James Nachtwey
Zender- boodschap- ontvanger schil tussen fotojournalistiek en kunst zit ter van The Art of News Foundation, vindt
Journalistiek en kunst zijn terug te brengen in de aanvankelijke reden dat het werk ge- dat fotojournalistiek absoluut wel als kunst derscheid maakt tussen het wel en niet te onderwerp te benaderen, dit is ook een ma- wel als kunst wordt beschouwd. Voor Rut-
naar het schema van zender – boodschap maakt wordt. Hij maakt onderscheid tussen beschouwd kan worden. Rutting vindt de redigeren object dat hij fotografeert, vindt nier van redigeren”, aldus Rutting. Bij het ting is het uiten van zijn emoties in zijn
– ontvanger. Het doel van de zender in de het te redigeren object voor kunstfotografie lijn tussen fotojournalistiek en kunst dun Rutting juist dat elk object dat hij gaat fo- redigeren van het te fotograferen onder- fotografische werk ook een belangrijk argu-
journalistiek, namelijk de boodschap over- en het object zoals het is in de fotojourna- en deze lijn wordt dan ook niet in alle ge- tograferen te redigeren is. “Voordat ik mijn werp geeft Rutting een overeenkomst met ment waarom fotojournalistiek kunst kan
brengen aan de ontvanger, is te vergelijken listiek. “Als fotojournalist ben ik gebonden vallen overschreden. Waar Utrecht een on- opdracht uitvoer bedenk ik een plan om het fotojournalistiek en dat wat door Utrecht zijn. Rutting: “In mijn fotografie zie je mijn

42 43
‘Ik ben documentai-
refotograaf. Maar
als mensen mijn werk
als kunst beoordelen
vind ik dat prima’

buigend kijken naar fotojournalistiek. Ze wordt zijn werk veel tentoongesteld in mu- louter beoordelen als kunst”, vindt Robin
hebben het over even een plaatje schieten”, sea en galeries. Maar hij zegt: “Mijn foto Utrecht. “De waarde van mijn journalistie-
zegt Rutting. is pas af als hij in de krant staat, niet als hij ke werk is er dan af.” Volgens Utrecht zal
Voor hem kan fotojournalistiek kunst zijn. in het museum aan de muur hangt.” de grens tussen journalistiek en kunst zich
“Als de foto die waarde heeft, hij zo wordt blijven verleggen. “Het is niet erg dat de fo-
geapprecieerd en de fotograaf zijn emoties Op de dagbladen wordt meer en meer ge- tojournalistiek verandert. Als dit niet zou
laat zien, ja dan is het kunst en niet een werkt met freelancers. De fotoredactie was gebeuren zouden kranten, tijdschriften en
even geschoten plaatje.” een van de eerste plekken waar op bezui- het vak oersaai worden”, zegt Utrecht. Mis-
nigd werd binnen de kranten. Nu moeten schien zijn fotojournalisten over tien jaar
Andere podia ook persbureaus zoals ANP bezuinigen op wel kunstenaars.
Piet den Blanken, autonoom documentai- fotografen. Het is de tijd van de freelanc fo-
refotograaf, vertelt dat mensen bij het zien tojournalist. Fotojournalistiek wordt door de ontvanger
van zijn foto’s soms vinden dat het kunst is. Met de komst van de digitale camera werd als kunst beschouwd als de boodschap, of
James Nachtwey
“Ik ben geen kunstenaar”, zegt Den Blanken de concurrentie binnen de fotojournalistiek de foto emotie bij hem opwekt. Het kan zijn
zelfverzekerd. “Ik ben documentairefoto- groter. Dit betekent, dat fotojournalisten dat de ontvanger de foto plaatst in het kader
emoties terug.” geen goede foto’s, mijn beste werk komt Rutting richtte in 2005 The Art of News graaf. Maar als mensen mijn werk als kunst die vroeger hun werk kwijt konden bij de van de kunst,
In de kunst is het vaak zo dat de kunstenaar voort uit een emotioneel goede dag”, aldus Foundation op. Een organisatie met als doel beoordelen vind ik dat prima.” Piet den kranten op zoek moeten gaan naar andere gewaardeerd op esthetische waarde. De fo-
vanuit zijn emoties een kunstwerk creëert Rutting. Belangrijk voor Rutting is ook wat fotografische fondsen te werven voor ont- Blanken is sinds 1987 documentairefoto- podia om hun werk te laten zien. Musea en tojournalist gaat op pad om een mooie foto
en op die manier uiting geeft aan zijn ge- de kijker ervaart. “Wil iemand mijn foto wikkelingswerk en fotojournalistiek uit te graaf. kunstgaleries bieden hier de ruimte voor. te schieten niet om kunst te maken. Ray-
voelens die hij wil delen met zijn publiek. aan de muur hangen, dan is het kunst”, al- dragen als kunstvorm. “De stichting heb ik In zijn jongere jaren verkocht hij de meeste mond Rutting: “Er zijn fotojournalisten, die
“Heb ik een slechte dag dan maak ik ook dus Rutting. opgericht omdat ik vind dat mensen neer- van zijn foto’s aan de krant. Tegenwoordig “Het doet af aan mijn werk als mensen het als kunst kunnen fotograferen.”

44 45
Duidelijkheid is valkuil in werk Emmy Gostelie
Engagement boven subtiliteit
Het kunstwerk Burma Het kunstwerk Pacific Trash Vortex

Een boot, een voetbal, een badeendje,


een waterpistool: een berg troep. Een
‘vuilnisdraaikolk’ noemt kunstenaar
Emmy Gostelie de achtergrond van haar
werk Pacific Trash Vortex.
Door Pim Brassien

In het midden van het schilderij kijkt een Than Shwe en tenslotte de cijfers die ver-
meeuw je aan met een blik die bijna niet wijzen naar het aantal verdwenen en ge-
te weerstaan is. Hij zegt: “Red me!” Onder- storven mensen. Storm + regime = extra
aan is de titel er in duidelijk bloedrood op veel leed. De boodschap spat er vanaf.
geschreven, terwijl de olie vanaf de boven- De duidelijkheid is ook gelijk de valkuil
kant komt binnendrijven. De boodschap van het werk van Gostelie. Doordat de
die Gostelie wil overbrengen is na een kor- boodschap binnen enkele seconden duide-
te aanblik overduidelijk: ze reageert op de lijk is, vervelen de kunstwerken vrij snel.
toenemende vervuiling van de oceaan. Daarnaast is ook de subtiele journalistie-
Reageren doet Gostelie in bijna al haar wer- ke inslag, zoals de sterftecijfers, te mager.
ken: ze wil een reflectie schilderen van de Het is echter aan de andere kant wel een
gebeurtenissen uit de dagelijkse nieuws- manier om grote, nare, gebeurtenissen op
stroom. “De roofzucht van de mens heeft werk te gebruiken en leest de nationale en De kunstenares verzamelt een groot aan- een zeer concrete vorm van geëngageerde Trash Vortex - heeft gebruikt, is te herken- een toegankelijke manier vast te leggen. De
de aarde tot zijn prooi gemaakt, en dit wil internationale nieuwssites dagelijks gron- tal artikelen, maakt vele aantekeningen en kunst. Voor de toeschouwer wordt er wei- nen. Overduidelijk is het onderwerp, in werken zijn immers op speelse en toegan-
ik uit de vaart van het vergetene redden, dig door om zo op onderwerpen te ko- creëert uiteindelijk een schets. Deze werkt nig aan de verbeelding overgelaten. rode letters: Burma. Het wordt ondersteund kelijke wijze geschilderd. Het is een nobel
vastleggen en vasthouden.” men. Klimaatverandering, walvissenjacht, ze daarna uit op canvas met oliepastel, Dat laatste is ook het geval bij Burma, het door enkele details, zoals een storm op de streven, maar de gelaagdheid ontbreekt.
Gostelie zit tegen het journalistieke aan droogte in Afrika: het is slechts een greep oliekrijt, oilpaintstick en inkt. Het eindre- tweede werk waarmee Gostelie exposeert. achtergrond, eten en drinken met een kruis Dan kan de meeuw nog zo aandoenlijk kij-
door bijvoorbeeld enkele cijfers in haar uit de thema’s die ze behandelt. sultaat is over de hele linie van haar werk De stijl die ze bij het vorige werk - Pacific erdoorheen, de serieus kijkende generaal ken, maar helaas.

46 47
“Ik vind mijn doeken
behoorlijk heftig”
Kleurrijke schilderijen over nieuws dat haar raakt. Vooral dierenleed en rampen spe-
len een rol op de doeken van Emmy Gostelie, want ze wil dat mensen langer stil
staan bij wat er in de wereld gebeurt. Als geëngageerd schilder heeft ze het ech-
ter lastig. Een schilderij met een zware boodschap verkoopt namelijk niet makkelijk.
Door Kees Dorresteijn

Foto: Sjaak Ramakers

Het atelier van de Utrechtse kunstenaar Gostelie laat zich vooral inspireren door Daarom ben ik gaan werken. Er was een pe- lie’s doeken als ‘heftig’ en ‘confronterend’ langer blijft kijken, ziet het verhaal en het Ondanks de concessie heeft Gostelie nog
Emmy Gostelie (49) bevindt zich op de zol- nieuws over rampen en dierenleed. Door riode waarin ik alleen in mijn atelier heb bestempeld worden, is ook een reden voor detail van het doek. Er moet meer in het steeds 140 doeken in de opslag staan. Het
der van haar huis. Een kleine kamer die be- die betrokkenheid zijn schilderijen ont- gewerkt, maar ik merkte dat je dan erg bui- de beperkte verkoop. “Dat hoorde ik laatst schilderij te zien zijn dan alleen maar de is een collectie die het nieuws van de afge-
zet wordt door een groot aantal doeken te- staan als Mines of Death, Global Warming ten de maatschappij komt te staan. Ik was nog van een potentiële koper. Die vertelde boodschap.” lopen twintig jaar weergeeft. Begonnen met
gen de muur en een kamerhoge archiefkast en Black Sea Polution. Met haar werk zet blij toen ik weer een baan had en weer on- dat ze graag een schilderij van een zeehond een schilderij van een brand in de Utrechtse
vol informatiedossiers. Voordat Gostelie ze zich af tegen de vluchtigheid van het der de mensen kwam.” wilde hebben, maar niet met een bood- Toch weegt die boodschap zwaar mee voor Wittenvrouwenstraat uit 1990 en daarna
echter in het atelier aan een nieuw schilde- nieuws. “Ik kan ontzettend boos worden Werken is dus nodig omdat ze van haar schap erop.” een verkoop. Volgens Gostelie wil men lie- uitgegroeid tot een collectie van doeken van
rij begint, slaat ze eerst de krant open. omdat mensen nooit even stil staan bij wat kunst niet kan leven. Gostelie verkoopt Ondanks de vaak zware boodschap schil- ver een schilderij van een dier op zich. Haar rampen van over de hele wereld. “Af en toe
er in de wereld gebeurt. Dat de aarde ge- maar twee schilderijen per jaar, vooral om- dert de kunstenaar vooral met felle en populairste schilderij is daarom een doek denk ik er zelfs over mijn oudere werk in
“Als ik geraakt word door een bericht in woon verkloot wordt zonder er over na te dat ze er naar eigen mening te weinig moei- ‘vrolijke’ kleuren. “Ik probeer altijd zo te waar het Duitse baby-ijsbeertje Knut op de verkoop te doen.”
de krant, ga ik mij eerst inlezen. Ik ver- denken. Daarom schilder ik er over.” te voor doet. “Kunstenaars die het maken, schilderen dat de kijker niet denkt: ‘wat een steen staat, met onderaan een balk met
zamel veel artikelen en foto’s om zo een zijn er dag en nacht mee in touw. Ze zijn een afschuwelijke propaganda afbeelding’. daarop in lichte letters geschreven ‘global Dat haar werk niet goed verkoopt vindt Go-
eigen beeld te vormen. Tijdens het lezen De dossiers resulteren uiteindelijk in twaalf fanatiek bezig met exposeren en het aan Daarom schilder ik vaak lieve dieren met warming’. stelie niet erg. Ze heeft het schilderen nooit
van de artikelen ontstaat het schilderij. Het schilderijen per jaar, waarvan er na een de man brengen van hun werk. Je moet, zo een daaraan verbonden boodschap. Toch als beroep gezien, maar als iets vanzelf-
samenstellen van zo’n informatiedossier strenge persoonlijke keuring vaak maar heb ik ingezien, daar heel veel tijd aan be- vind ik sommige doeken nog steeds behoor- “Veel mensen willen dat doek hebben om- sprekends wat ze altijd heeft gedaan. Haar
maakt mijn schilderijen erg arbeidsinten- acht overblijven. Meer kan Gostelie er niet steden en erg talentvol voor zijn. Ik heb er lijk heftig.” dat er een leuk ijsbeertje op staat. Doordat geëngageerde stijl zal ze daarom niet ver-
sief. Daarom schilder ik er niet veel.” Goste- maken, omdat ze ook nog drie dagen per weinig tijd voor en ben niet erg talentvol.” “Ik wil mensen prikkelen om naar het hij veel bekeken wordt, zien ze de bood- anderen. “Ik maak gewoon wat ik wil. Vrij-
lie legt de vaak dikke dossiers nooit bij de week ‘gewoon’ werk heeft. “Nadat ik van De meeste van haar schilderijen verkoopt schilderij te kijken en er langer over na te schap die er op staat, dus misschien is het blijvende kunst vind ik niks. Ik heb nooit
schilderijen. “Ik vind dat de doeken op zich de kunstacademie kwam, realiseerde ik Gostelie aan vrienden, contacten van ken- denken. Als mensen zich van het doek af- wel een kleine concessie om mijn werk wat zomaar een ‘leuk’ doek gemaakt omdat de
moeten staan. Ze zijn duidelijk genoeg.” me dat er geen geld mee te verdienen viel. nissen en aan de Kunstuitleen. Dat Goste- wenden, komt de boodschap niet over. Wie commerciëler te maken.” kleuren zo mooi zijn.”

48 49
“Ik zie kunst als een
Family Lamp
van Joep van
Lieshout

manier om mezelf
te uiten” patie mee wil werken. Het museum heeft
een coming out dag georganiseerd, ik denk
dat het goed is als ik daar met mijn beeld
Een gesprek met de Rotterdamse beeldend kunstenaar Paul gankelijkheid en de menselijke molen die mijn statement benadruk.”
van alles verzint om zichzelf op te heme-
Lagrouw. Op zijn werkplek Le Marez in Rijksoord hebben we het
len, terwijl we eigenlijk maar zo’n klein on- Zie jij jezelf als een geëngageerd kunste-
met Lagrouw onder meer over geëngageerde kunst, homokunst derdeel van alles zijn. Dat ligt erg dicht bij naar?
en zijn inspiratie voor zijn bronzen kunstwerken. mijn belevingswereld. Ik vind bijvoorbeeld “Nee. Ik maak geëngageerde kunst, maar ik
Door Nancy Stevens het beeld de Family Lamp heel erg mooi.” Paul Lagrouw zie mezelf als iemand die het nodig vindt
om via een beeld, lied of tekst zichzelf te
Hoe kwam je op het idee voor True Love uiten. Het komt voort uit wie ik ben, uit
Is Deaf? mijn achtergrond en hoe ik dingen zie. Ik
Wanneer heb je je eerste kunstwerk ge- ment kan het 180 graden gekeerd zijn.” “Dat was ineens een plaatje wat ik in mijn wat gaan mensen denken dat ik dit maak, Word je door de publiciteit rond jouw neem dat op en dat krijg ik terug via een
maakt, en wat was dat? hoofd kreeg en ik dacht: Dat is wel een hoe gaan mensen mij zien?” beeld in de homokunsthoek gedrukt? beeld of een lied. En dat geef ik weer terug
“Dat was bij Anton Hoornweg, waar ik stage Was je toen ook al bezig met engage- beeld waar ik iets mee los kan maken.” “Nee, eigenlijk was ik daar wel bang voor, aan waar het vandaan komt.”
liep. Als vergoeding van de stage was er ment? Je beeld ‘True Love is Deaf’ is verwij- maar het is tot op heden absoluut niet ge-
een onderdeel dat ik zelf een beeldje “Nee, maar wat me altijd wel aanspreekt in Was dat ook je doel, iets losmaken? derd uit je expositie in het Gemeentemu- beurd.” Heb je alweer een volgend idee?
mocht gieten. Toen heb ik twee armpjes kunst, met name in muziek, is de mogelijk- “Ja. Ik krijg een idee, en dan ga ik afwegen: seum van Hellevoetsluis, omdat het als “Ik ben op het moment nog bezig met het
in bedelhouding gemaakt, Begging Hands. heid om te zeggen wat je wil. Je hebt de Vind ik het leuk om te maken? Wil ik er te schokkend werd ervaren. Wat zegt dit Je bent wel gevraagd door de galerie onderwerp economie. Ik gebruik als sym-
Toen dacht ik: Nou, dit is een kunstwerk.’” vrijheidom zonder beperkingen te zien wat iets mee vertellen? En is het niet raar om over de hedendaagse maatschappij? MooiMan, een galerie voor herenkunst in bool gebouwen, hoge kantoorachtige din-
er is.” twee mannen met een erectie te maken? “Het zegt in ieder geval dat we niet zo ge- Groningen. gen en die wil ik gebruiken om hun invloed
Wat voor boodschap had dat kunst- Het is ook een persoonlijk proces, zeker in ëmancipeerd zijn als we vaak doen voorko- “ Ja, ook zij pakken dat natuurlijk op. Dan op ons als individu en als maatschappij te
werk? Waar haal je de inspiratie vandaan om de homoacceptatie. Als ik mezelf geëman- men, of denken te zijn. De gedachte dat we moet ik wel zeggen dat ik me er niet aan laten zien. De economie heeft een grote in-
“Als ik het nu bekijk, is het mijn visie op de kunst te maken? cipeerd en tolerant vind op veel vlakken, dat zijn is een oprechte gedachte, daar ben wil vastleggen, want ik ben niet iemand vloed op ons die niet altijd positief is, ook al
fragiliteit van ons bestaan en van een indi- “Uit alles wat er om me heen gebeurt. Een dan zou het eigenlijk geen probleem voor ik absoluut van overtuigd. Alleen als we er die homokunst maakt. Maar ik wil wel een wordt die ons wel voorgespiegeld als posi-
vidueel bestaan. Het ene moment kan je al- kunstenaar die mij inspireert is Joep van mij moeten zijn. Gedurende het maken van mee geconfronteerd worden dan is het las- statement maken dat ik homoseksualiteit tief. Ik wil de nevenkant naar voren trekken
les hebben en alles zijn, en het andere mo- Lieshout. Vooral zijn onderwerpen van ver- het beeld dacht ik het soms wel van: Hmm, tig.” accepteer en aan de acceptatie en emanci- en belichten.”

50 51
Paul Lagrouw over... True Love Is Deaf
Sooreh Hera’s Adam en Ewald uit de Jonas Staal’s herdenkingsmonument De grenzen van kunst Paul Lagrouw zet zichzelf met het beeld True Love is Deaf goed op de kaart. Twee
serie Zevendedagse geliefde voor Geert Wilders “Ik denk niet dat je te ver kunt gaan. Als een uur na de opening van zijn expositie in het gemeentemuseum van Hellevoetsluis
“Als je Moslim bent is het erg pijnlijk. Maar “Het feit dat het zoveel stof op doet waaien beeld je persoonlijk raakt, bijvoorbeeld als moest hij zijn werk weghalen. Het beeld van twee verliefde en opgewonden
een kunstenaar krijgt een idee en die per- maakt het een kunstwerk. Eigenlijk is het je mijn ouders op een onfatsoenlijke manier mannen was simpel gezegd te schokkend. Volgens de gemeente was het beeld
soon vindt dat hij dat moet kunnen zeggen meer een statement dan een kunstwerk. neer zou zetten, raakt dat mij direct. Dan ongepast, met name voor gezinnen met jonge kinderen. De betekenis van de
of uiten. Hij of zij doet dat, en wie is ie- Wilders is natuurlijk iemand die zich op zou ik vanuit persoonlijke emotie daarop opgewonden piemels ging aan de kinderen voorbij, en ouders hadden moeite met
mand om te zeggen dat zoiets niet mag of dezelfde manier bedient om zijn statement reageren. Maar vanuit het grote geheel ge- de uitleg. Struikelen mensen in deze tijd nog over homoseksualiteit? Misschien
kan. En als je er dan wat van wil zeggen, te maken. Wilders verklaart mensen voor keken moet ook dat kunnen. Als iemand niet, maar een zichtbare piemel is blijkbaar nog steeds een taboe. En dat terwijl
verdiep je dan in waarom iemand iets doet, gek of anders zonder dat het een reële rea- behoefte heeft zich daar op die manier te erecties alledaagse kost zijn. Voor sommigen van ons dan.
in plaats van puur te oordelen omdat iets liteit is. Niet alle moslims hebben een bom uiten, dan is dat zo. Ik heb mijn eigen ge- Door Marijn Brok
in een boek staat. Boeken zijn eeuwen gele- op hun rug.” dachte over mijn ouders, dus die moet ik
den geschreven in een heel ander tijdsbeeld koesteren. Het heeft geen zin om iemand te
en besef dan wanneer Mohammed en/of straffen omdat hij daar een andere mening
Jezus nu zouden leven. Dus ik zeg: lekker over heeft.”
doen, en ik vind dat een grappig beeld.” Het bronzen beeld straalt een krachtige zijn bronzen beelden verkent Lagrouw een hem toch belangrijk hoe het publiek hem
boodschap uit. Twee mannen staan hand ander onderwerp, waar hij zijn visie op kan ziet.
in hand naast elkaar, een gelukzalige loslaten. Lagrouws beeld Monoloq draait
glimlach straalt van de eenvoudig bijvoorbeeld om de slechte gedachten van True Love Is Deaf drukt meteen een stempel
getekende gezichten. Het kniehoge beeld een mens, die uiteindelijk weer worden op het werk van Lagrouw. Hij moedigt
Sooreh Hera’s Adam en oogt eenvoudig met zijn ruwe, bronskleurig omgezet in goede gedachten. Maar hij maakt homoseksualiteit niet aan, maar beeldt
Ewald uit de serie oppervlak. De twee opvallende erecties ook esthetische beelden, zoals de vervanger zijn eigen respect uit. Hij wil zijn kijk op
Zevendedagse geliefde
passen goed in het plaatje, want ze leggen van True Love Is Deaf in Hellevoetsluis: de samenleving delen met anderen, maar
de nadruk op de twee dolverliefde mannen. Three Penguins On An Icefloe. houdt het publiek tevens een spiegel voor.
De kern van het beeld dat Lagrouw wil Want wat vindt de toeschouwer tenslotte
benadrukken is de liefde tussen twee True Love Is Deaf heeft een duidelijke zelf van het werk? Kan de toeschouwer het
zielen. Omdat de aandacht van het publiek boodschap, maar is voor Lagrouw zelf ook onderwerp waarderen, of zijn de erecties
sterk op de erecties wordt bevestigd, wordt een verkenning van zijn eigen grenzen. Zo toch te grafisch? Het is opmerkelijk dat
een belangrijk detail gemist. Beide mannen stelt hij zichzelf de vraag of hij een beeld sommige toeschouwers moeite hebben met
missen hun gehoor, en dat is de oorzaak kan maken over homoseksualiteit. Met het opgewonden piemels. De boodschap van
van hun grote geluk. Ze zijn doof voor al beeld wil hij aangeven hoe geëmancipeerd het beeld zou zonder de erecties immers
het commentaar dat men levert op hun hij is, en dat hij homoseksualiteit respecteert. minder duidelijk zijn. Dat zou de lading
Jonas Staal’s her- seksualiteit. Lagrouw is zelf geen homo. Daarmee krijgt van het kunstwerk wegnemen, wat jammer
denkingsmonument het beeld extra waarde. Om een beeld als is. Het is begrijpelijk dat mensen struikelen
voor Lagrouw beschouwt zichzelf niet als True Love Is Deaf te maken hoef je niet op over dit kunstwerk. Maar Lagrouw heeft iets
Geert Wilders geëngageerd kunstenaar, maar wil met zijn mannen te vallen. Lagrouw geeft aan dat hij prachtigs gemaakt. Het gaat niet om liefde
beelden wel iets losmaken bij het publiek het moeilijk tijdens het creatieproces. Als tussen twee mannen, maar om liefde tussen
en hen aan het denken zetten. Met elk van beginnend beelden kunstenaar is het voor twee mensen. Iets mooiers bestaat niet.

52 53
Van gouden idee naar bronzen beeld
Paul is alweer begonnen aan een nieuw kunstwerk. Voor hem men. Soms is het leuk, als het allemaal makkelijk gaat. Maar Met een kwastje brengt Paul
is het elke keer weer een proces. Dit geldt ook voor het beeld soms moet je concessies doen, als iets net niet gaat. Dan zou een kleurenmengsel aan op
Mindflower. Paul vertelt dat tijdens het maken van een beeld ik liever hebben gehad dat het in een keer goed was gegaan. zijn beeld. De gasvlam ver-
zijn ideeën constant veranderen. ‘Gedurende het pro-ces speel Bijvoorbeeld dat ik het anders had aangepakt.’ Nu is Paul be- snelt het kleurproces.
ik met de elementen die het beeld gaan vormen, en terwijl die zig met het afwerken van zijn beeld. We nemen een kijkje hoe
stapjes dichter bij het eindresultaat komen, gebeuren er ook dat in zijn werk gaat. Als het beeld is afgewerkt, geeft Paul het beeld een kleur.
onverwachte dingen waarover je weer een beslissing moet ne- Door Marijn Brok (tekst) en Nancy Stevens (foto’s) Dat heet patineren, een proces waarbij het brons in aan-
raking komt met een mengsel en gaat oxideren. Voor een
Twee identieke hoofden, maar toch zijn ze heel verschillend. Links zie je de groene kleur gebruikt hij een mengsel van salpeterzuur en
mal, die Paul gebruikt voor het gipsmodel. Rechts zie je het resultaat. De water. Als hij een bruin beeldje wil hebben, mixt hij ijzer-
grijze vlakken zijn het gips, die hij er af kan halen, maar dit keer laat zitten. oxide met water.

En dit is het eindresultaat. Een mooi stukje vakmanschap!

Vaak is een beeld te Een bronzen beeld, dat giet je


groot om in een mal te niet zomaar. Voor zijn beelden
maken. Dan moet Paul gebruikt Paul Lagrouw de me-
meerdere mallen ge- thode ciré-perdue, ofwel de
bruiken om zijn beeld methode van verloren was. Met
in elkaar te zetten. deze manier van werken kan hij
Door te lassen maakt zeer realistische beelden ma-
hij alle onderdelen aan ken. Om zo’n beeld te maken,
elkaar vast. moet Lagrouw eerst een was-
model maken. Daarna kan hij
een gipsmodel ervan maken,
Met een slijptol haalt Paul het overtollig gips waarin hij later het brons giet.
van zijn beeld. Hij kan ook zwaarder geschut Als dat eenmaal is uitgehard,
gebruiken, zoals een schuurmachine. Voor het haalt Paul het gips eraf. Dan
preciezere werk gebruikt hij schuurpapier. begint het proces van afwerking
en kleuren.

54 55
Wie zijn HIK? “Niet alleen maar kunst”
In december 2007 richtten Klaas Schota- Geveldoeken in Overvecht zorgen voor betrokkenheid in de buurt
nus (27) en Henk Verhagen (28) HIK Ont-
werp op. Schotanus en Verhagen kenden
elkaar van hun opleiding aan de Hoge-
school voor de Kunsten in Utrecht. In juni
2008 sloot ook oud-klasgenoot Marije van Hoe maak je een grauwe, grijze betonnen wijk als het Utrechtse
Bork (28) zich bij HIK aan. Overvecht leuker? En nog belangrijker: hoe betrek je de bewoners
daarbij? De kunstenaars van HIK-ontwerpers stelden zichzelf die
HIK staat voor Heldere Innovatieve Kun- vraag en kwamen met een antwoord. Reusachtige geveldoeken,
sten. Het drietal kunstenaars wil dan ook opgehangen aan de grote flats, tot stand gekomen met medewer-
zoveel mogelijkheldere en innovatieve king van zo veel mogelijk bewoners.
kunsten in de openbare ruimte maken. Door Rosanne Sies
Naar eigen zeggen zitten ze vol met idee-
ën als het om de openbare ruimte gaat.
Bij hun projecten in de openbare ruimte
maken ze graag gebruik van de input van
gebruikers van die ruimte.

De HIK-ontwerpers hebben inmiddels


twee ateliers in de wijk Overvecht en wer- Sinds juni dit jaar prijken er vier geveldoe- Henk Verhagen en Marije van Bork reali-
ken aan projecten door heel Nederland. ken op de flats aan de Dorbeendreef en de seerde hij de eerste geveldoeken in de wijk.
Naast hun eigen werk als kunstenaars Haarlemmerhoutdreef. De doeken komen Maar HIK zou HIK niet zijn als ze de buurt-
willen zij een schakel zijn om opdrachtge- voort uit een project dat ontstaan is in de bewoners er niet bij betrokken. Schotanus: ‘Buurtbewoners konden hun stem uitbrengen op hun
vers die projecten in de openbare ruimte scriptietijd van HIK-kunstenaar Klaas Scho- “We vroegen bewoners van de flats foto’s favoriete afbeelding. Uiteindelijk werden vier van de twaalf
op willen zetten, in contact te brengen tanus. “Overvecht is door de manier van te maken van plekken die zij mooi vonden. afbeeldingen gekozen en als geveldoek gebruikt.’
met geschikte freelance kunstenaars. bouwen een anonieme wijk, waar je door Deze werden uitvergroot en op doeken aan
Door deze functie kunnen ze een breed alle op elkaar lijkende betonnen flats mak- de gevels gehangen. Al snel bleek dat aan te
scala van kunstdisciplines aanbieden. kelijk kunt verdwalen. Ik zocht tijdens mijn slaan en kregen we meer en meer aanvra-
studie al naar manieren om een soort her- gen voor geveldoeken in andere straten van te doen, leek het me leuk om ook van die
kenningspunten, zogenaamde landmarks, Overvecht.” geveldoeken aan onze flats te hangen. Ik
in de buurt aan te brengen, zodat de buurt heb contact opgenomen met HIK en zij zijn
meer identiteit kreeg. De gevels van de der- Roy Stekelenburg, medewerker bij wel- toen aan de slag gegaan.”Ook bij dit project
vlnr: Urban designers tig meter hoge flats leenden zich zijnsorganisatie Cumulus was één van die betrokken de HIK-ontwerpers weer allerlei
Marije van Bork, daar prima voor.” aanvragers. “De flats aan de Dorbeendreef partijen om een zo goed mogelijk resultaat
Klaas Schotanus & en de Haarlemmerhoutdreef moesten wor- te kunnen bereiken. De bewonerscommis-
Henk Verhagen Samen met de andere HIK-ontwerpers den gerenoveerd. Om iets voor de buurt sies van beide dreven werden ingeschakeld

56 57
om mee te denken over een ontwerp voor de 234 woningen vervolgens op stemmen, enthousiastelingen die mee willen doen, hout’ en ‘De Appelboom’ werden aan de beter hebben leren kennen door de doeken. lemaal in volle glorie te bewonderen zijn.”
de geveldoeken. via een stembiljet dat door de HIK-ontwer- maar wij wilden graag iedereen bij ons pro- Haarlemmerhoutflat bevestigd. Roy Steke- Bij de HIK-ontwerpers blijven de aanvragen
pers werd verspreid. Ook organiseerden ze ject betrekken en de sociale cohesie in een lenburg: “Er zijn bijna alleen enthousiaste Ze maken een praatje over de kunstwerken voor geveldoeken ondertussen nog steeds
Hennie de Vries (33), lid van de bewoners- bijeenkomsten in de portieken, waardoor buurt vergroten. Toen hebben we besloten reacties op de doeken gekomen, er is slechts en komen op die manier met elkaar in con- binnenkomen. “We zijn nu ook bezig met
commissie Dorbeendreef: “We wonen in niemand de plannen voor de geveldoeken om echt naar de mensen toe te gaan. We één bewoner die er minder blij mee is, maar tact. Dat zal deze herfst misschien nog wel andere steden zoals Den Haag. In Overvecht
een buurt waar alle straatnamen zijn ont- meer kon ontgaan. Uiteindelijk heeft meer organiseerden feestjes voor hun deur en dat kan natuurlijk altijd gebeuren. Door de meer worden, als de doeken echt helemaal is het ons gelukt om de bewoners echt be-
leend uit het boek ‘Camera Obscura’ van dan vijftig procent van de bewoners hun maakten het project op die manier heel per- goede communicatie met bewoners is het onthuld worden. Nu staan er namelijk van- trokken te maken en is iedereen nu wel op
Nicolaas Beets. Toevallig had ik een uitgave stem uitgebracht, dat is veel meer dan ik soonlijk. Door de mensen te ontmoeten en een heel leuk project geworden, waar bijna uit sommige hoeken nog bomen met een de hoogte van ons werk. Het is voor ons een
van dat boek thuis liggen, waarin mooie il- van te voren had verwacht.” ze concrete dingen aan te bieden raken ze iedereen zich in kan vinden. Daarnaast is flink bladerdak voor, maar als die blaadjes uitdaging om dat ook in andere steden te
lustraties stonden. Het leek ons als bewo- meer betrokken. We merkten dat ze vooral het erg leuk dat mensen uit de buurt elkaar eenmaal gevallen zijn zullen de werken he- bereiken.”
ners erg leuk om een geveldoek te hebben Ook Hennie de Vries is positief verrast heel erg verrast en blij waren dat wij iets
dat een link had met onze buurt, daar zijn door de betrokkenheid van alle bewoners. moois voor hun leefomgeving gingen ma-
de HIK-ontwerpers toen verder mee gegaan. “Er zijn hier meer mensen bij betrokken ken.”
geweest dan bij onze jaarlijkse buurtbar-
Volgens Mieke Boeschoten, coördinator becue, dat wil wel wat zeggen.”Volgens de Dat moois werden uiteindelijk de vier po- ‘Het geveldoek ‘De Zee’ uit de
leefbaarheidsbudget en financiën bij de ge- HIK-ontwerpers ging dat echter niet zonder pulairste afbeeldingen, uitgewerkt tot ge- Camera Obscura serie wordt
meente Utrecht, is juist die samenwerking slag of stoot. Marije van Bork: “In het be- veldoeken. De werken ‘De Zee’en ‘De feestelijk onthuld.’
met de bewoners zo belangrijk. “De ge- gin was het best moeilijk om de mensen te Waterkant’ kwamen op de flat aan de Dor-
meente heeft geld voor bewonersinitiatie- bereiken. Er zijn natuurlijk altijd een paar beendreef te hangen en ‘De Haarlemmer-
ven. Om subsidie aan een project te kunnen ‘De Appelboom, een van de geveldoeken
toekennen is het voor ons echter belangrijk aan de Haarlemmerhoutdreef.’
dat iets niet ‘alleen maar’ kunst is. Wij vin- ‘Klaas en Marije van HIK Ontwerp
den het belangrijk dat er ook bewoners- overleggen met buurtbewoners over
participatie bij komt kijken, dat mensen de plannen voor de geveldoeken.’
echt betrokken worden bij wat er in hun
woonomgeving gaat gebeuren. Dat is bij het
geveldoekenproject van HIK duidelijk het
geval en daarom hebben wij hier ook geld
voor vrijgemaakt. Dat gaat om ongeveer
10.000 euro per doek.”

De manier waarop de HIK-ontwerpers de


bewoners bij het proces betrokken, is vol-
gens Gerard van Leusden (75) van de be-
wonerscommissie Dorbeendreef, erg suc-
cesvol geweest. “Nadat de mensen van HIK
verschillende illustraties uit het Camera
Obscuraboek hadden bewerkt tot ontwer-
pen voor geveldoeken, hebben wij als be-
wonerscommissie twaalf ontwerpen gese-
lecteerd. Daar mochten alle bewoners van

58 59
“Ik houd van de werkelijke weergave”
Keuzes maken is verbonden met het Zwart-wit of kleur? Geïmproviseerd of uitgedacht? geloof toch dat je in de schilderkunst
leven.  Iedereen is genoodzaakt dagelijks “Ik kan eigenlijk niet kiezen. De keuze “Als ik in opdracht fotografeer is het meer kan sjoemelen. Oneffenheden
keuzes te maken, hoe groot of klein dan van zwart-wit of kleur ligt aan het geïmproviseerd. Ik ben erg intuïtief en zijn net iets makkelijker weg te halen”.
ook. In dit interview werd Mona van den onderwerp. Bij het ene onderwerp past dat zie je ook terug in mijn werk. Van
kleur beter, bij het andere zwart-wit. Zo te voren heb ik het beeld niet in mijn Europalaan of AZC Utrecht?
Berg uitgedaagd te kiezen. Ook voor
kies ik bijvoorbeeld bij portretten vaak hoofd. Dat zie ik wel als ik er mee bezig “Daar kan ik echt niet tussen kiezen. Allebei
haar bleek dat niet eenvoudig te zijn.  voor zwart-wit. De foto wordt op die ben. Mijn vrije werk is meer uitgedacht. de series hebben een andere invalshoek.
Door Marieke van der Heide manier zo sober mogelijk en dat is ook wat Daar heb ik ook langer de tijd voor, dus De Europalaan was voor mij persoonlijk
ik wil bereiken. Je wordt zo min mogelijk dan kun je er ook meer over nadenken”. veel intenser, omdat ik langer contact
afgeleid van de essentie van de foto”. had met die vrouwen. Het project duurde
Goed gejat of slecht verzonnen? opzichzelf ook langer. Het AZC was meer
Analoog of digitaal? “Goed gejat. Volgens mij kun je bijna geensceneerd, maar daarom zeker niet
“Analoog. De intensiteit van de kleuren is nooit een uniek product maken. Ik minder interessant en leuk om te maken”.
veel mooier bij analoge fotografie. Ook merk heb ook mijn inspiratiebronnen en die
ik dat ik zelf meer op gevoel fotografeer inspireren mij door bijvoorbeeld hun Vrij werk of opdrachten?
als ik analoog schiet. Om die reden is manier van fotograferen. Misschien kun “Ook hier kan ik niet tussen kiezen.
mijn vrije werk altijd analoog. Voor mijn je het geen jatten noemen, maar borduur Met mijn vrije werk kan ik meer mijn
opdrachten schiet ik vaak wel digitaal. Dit is je meer voort op zijn of haar idee.” eigen stempel er op drukken. Ik ben vrij
makkelijker en ik kan de foto’s terugkijken”. geëngageerd en dat kan ik beter kwijt in
Nationaal of internationaal? mijn vrije werk.
De Erwin Olaf van nu of van vroeger? “Het heeft allebei iets. Natuurlijk werk Maar daarnaast vind ik bij opdrachten het
“Ik houd helemaal niet van het werk van ik graag internationaal, maar daar zijn vluchtige contact weer erg interessant.
Erwin Olaf. Met geënsceneerde fotografie de mogelijkheden niet altijd toe. Het In een korte tijd ben je heel intens met
heb ik niet zoveel. Zijn serie van mensen buitenland fascineert me wel, het is toch iemand bezig; bijvoorbeeld bij een
met het syndroom van Down vond ik specialer dan je eigen land. Maar ik heb portret. Het heeft allebei zijn charmes”.
wel erg mooi. Dus als ik moet kiezen, daarnaast wel geleerd dat er in Nederland
kies ik voor het werk van vroeger”. ook genoeg interessante onderwerpen te Verkopen of zelf houden?
vinden zijn.” “Verkopen. Ik wil iets neerzetten met mijn
Documentaire- of kunstfotografie? fotografie, maar dan moet ik het wel uit
“Wat denk je zelf? Natuurlijk Schilderkunst of fotografie? kunnen dragen.
documentairefotografie. Ik houd van een “Natuurlijk kies ik voor fotografie. Zoals ik Mijn opdrachten worden gepubliceerd in
werkelijke weergave. Het is niet dat ik al eerder zei: ik houd van een werkelijke bijvoorbeeld de krant, maar mijn vrije werk
kunstfotografie niet mooi vind, maar het raakt weergave. Met portretten kan een schilder komt in boekvorm uit. Op die manier kan ik
me minder. Ik wil de werkelijkheid zien”. dat misschien ook bereiken, maar ik mijn boodschap ook de wereld in sturen”.

60 61
Serie over ‘dames van plezier’ technisch
Idee achter serie door één beeld ontkracht

Eind 2009 rondde Mona van den Berg haar project ‘Europalaan’ succesvol af.
De Europalaan is een van de meest bekende tippelzones van Utrecht. Van den
Berg wil met deze serie laten zien dat prostituees meer zijn dan alleen ‘dames
van plezier’. “Het zijn stuk voor stuk unieke vrouwen met een eigen verhaal. Ik
wil de beeldvorming rondom de prostituee een andere invalshoek geven, door
ze als mens neer te zetten en niet als vrouw op de tippelzone”.
Door Fleur van den Bosch

Één foto uit de serie springt direct in het Terwijl Van den Berg zegt de vrouw achter het goed voor te stellen dat de foto je op
oog. De rest van de reeks laat vrouwen zien de prostituee te willen laten zien, toont technisch gebied aanspreekt. Van den Berg
tijdens hun alledaagse bezigheden: een deze foto het tegenovergestelde. Hier is heeft de grimmige sfeer duidelijk in beeld
werkt haar make-up bij, de ander zit achter juist de prostituee die werkt te zien en weten te brengen. Door het contrast tussen
de computer en een derde aait haar hond. benadrukt. De foto laat een intiem moment de zachte lichtinval en de donkere omgeving
Deze foto’s steken schril af tegen het beeld zien, waardoor de kijker hem als schokkend creëert ze direct een nachtelijke sfeer. Ook
waarop een vrouw gefotografeerd is terwijl kan ervaren.Om welke reden heeft Van de compositie werkt goed. Door de hoek die
zij haar werk doet. den Berg ervoor gekozen deze foto bij de de fotograaf gekozen heeft krijgt de kijker
serie te voegen? Zou ze ermee willen laten het idee dat hij gluurt in het privéleven van
Deze laat namelijk een man achterover zien dat het een onderdeel is van het leven de afgebeelde personen.
leunend op de bestuurdersstoel van zijn van deze vrouwen? De serie zou tenslotte
auto zien. Naast hem knielt een vrouw. nietszeggend zijn als deze kant van de De foto is technisch gezien sterk.
Haar hoofd bevindt zich tussen zijn benen. prostituee niet getoond werd. Daarentegen is de boodschap die de fotograaf
Het lijkt alsof de fotograaf een blik werpt aan deze serie mee wil geven niet terug te
over de schouder van de man vanaf de Toch is de foto enigszins in strijd met de vinden. Terwijl Van den Berg probeert een
achterbank. boodschap van de fotograaf. Ook op een onderwerp van een andere kant te laten
Een gedeelte van zijn gezicht is nog subtielere wijze had Van den Berg de kijker zien, ontkracht ze haar eigen idee met deze
zichtbaar. Het spreekt boekdelen. Van de duidelijk kunnen maken wat het leven van foto. Het was niet noodzakelijk dit beeld te
vrouw zie je slechts de achterkant van het een prostituee inhoudt. gebruiken: op een subtielere wijze was de
hoofd. Ondanks de keuze van het onderwerp is boodschap ook duidelijk geweest.

62 63