P. 1
Samenvatting Prince2

Samenvatting Prince2

|Views: 1,394|Likes:
Published by rogercomley

More info:

Published by: rogercomley on Apr 13, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/11/2013

pdf

text

original

Inhoud

|verbergen|
O 1 Geschiedenis
O 2 Kenmerken
O 3 Processen
4 3.1 Starting Up a Proiect (SU)
4 3.2 Initiating a Proiect (IP)
4 3.3 Directing a Proiect (DP)
4 3.4 Planning (PL)
4 3.5 Controlling a Stage (CS)
4 3.6 Managing Stage Boundaries (SB)
4 3.7 Managing Product Delivery (MP)
4 3.8 Closing a Proiect (CP)
O 4 Componenten
4 4.1 Business Case
4 4.2 Proiectorganisatie
4 4.3 Plans
4 4.4 Controls
4 4.5 Management oI Risk
4 4.6 Quality Control
4 4.7 ConIiguratiemanagement
4 4.8 Change Control
O 5 Technieken
4 5.1 Product-based planning (Productgerichte planning)
4 5.2 Change control (Aanpak wiizigingsbeheer)
4 5.3 Quality review (Kwaliteitsreview)
O 6 CertiIicering
O 7 Externe links



-0070n] G08.hi0d0ni8
PRINCE2 is een Engelse methode, die ontstaan is door het bundelen van praktiikervaringen
(zogenaamde best-practices). OGC (the OIIice oI Government Commerce), voorheen bekend als
CCTA (Central Computer and Telecommunications Agency) is eigenaar van de methode.
PRINCE kwam in 1989 op de markt en is in 1996 verbeterd en uitgebreid tot PRINCE2.
PRINCE was primair bedoeld voor ICT-proiecten. PRINCE2 is algemener toepasbaar, en wordt
in steeds meer sectoren naast de ICT gebruikt. In 1997 is PRINCE2 door Pink Elephant in
Nederland geïntroduceerd.
In 2002, 2005 en 2009 ziin er updates geweest met de nieuwste inzichten in best practices.
Inmiddels wordt de methode in veel landen in Europa toegepast en ziin er handleidingen in
diverse talen, waaronder het Nederlands, verschenen.
-0070n] K0nm070n
PRINCE2 is toepasbaar op alle proiecten, en kent een grote Ilexibiliteit. Aspecten van de
methode die niet van toepassing ziin op (oI niet nuttig voor) een bepaald proiect, kunnen
overgeslagen worden.
PRINCE2 ziet als grondbeginselen van goed proiectmanagement:
O Een proiect is een eindig proces met een duideliik begin en eind.
O Proiecten moeten altiid worden beheerst om succesvol te ziin.
De belangriikste kenmerken van PRINCE2 ziin:
O Business Case: de zakeliike rechtvaardiging van het proiect (welke voordelen heeIt het
proiect voor de organisatie?; in hoeverre draagt het proiect bii aan de
bedriiIsdoelstelling?; wegen de opbrengsten van het proiect op tegen de kosten ervan?).
O Product Based Planning (zie 5.1): een planning die de oplevering van de producten
(tussentiids en aan het eind) centraal stelt.
O Organisation: gedeIinieerde organisatiestructuur voor het proiect (proiectmanager,
opdrachtgever, stuurgroep, enz.).
O Stages: beheersbare en controleerbare managementIasen.
O Management by Exception: de stuurgroep (Proiect Board) komt alleen bii elkaar als dat
echt nodig is.
De methode bestaat uit 8 processen, 8 componenten en 3 technieken. Het uitgangspunt van deze
methode is dat beslissingsbevoegden alleen bii elkaar komen als het proiect buiten de vooraI
gestelde limieten qua doorlooptiid oI investering dreigt te gaan.
-0070n] P7o.0880n


Het Procesmodel van Prince2 beschriiIt de stages (vierkante gekleurde vlakken) en de controls
(in rood). Via de zwarte piilen wordt duideliik in welke richting het model dient te worden
doorlopen, voordat verder gegaan kan worden. Merk op dat de Proiect Board (Directing a
Proiect) hierin een centrale rol heeIt. De groene stages ziin stages die meerdere malen herhaald
kunnen worden, dus wanneer meerdere Iases ziin vastgesteld. De blauwe stages ziin er altiid; een
proiect wordt gestart en gestopt. De niet gekleurde rechthoeken horen strikt genomen niet bii het
proiect zelI.
De Iiguur toont het procesmodel.
-0070n] Sta7ting Up a P7oj0.t (SU)
$tarting Up a Proiect is de Iase waarin het proiect voorbereid wordt. Hierin wordt onderzocht oI
het zinvol is om een proiect te beginnen. In de praktiik is dit een korte, krachtige Iase, waar de
proiectmanager intensieI samenwerkt met de opdrachtgever.
SU start door het geven van een proiectmandaat van de opdrachtgever aan de beoogde
proiectmanager, die in deze Iase onder andere de samenstelling van de proiectorganisatie
vaststelt.
Het proces bestaat uit 6 stappen:
O SU1: het aanstellen van een Business Executive (zie de proiectorganisatie) en de
proiectmanager (dit kan een andere ziin dan degene die dit proces uitvoert)
O SU2: het samenstellen van een Proiect Management Team (PMT)
O SU3: Iormeel benoemen van een PMT
O SU4: het opstellen van een Proiect BrieI
O SU5: het deIiniëren van een proiectaanpak
O SU6: het plannen van de Initiation Stage
-0070n] Initiating a P7oj0.t (IP)
De eerste Iase binnen een proiect wordt de nitiation $tage genoemd. Deze Iase is verplicht in
elk PRINCE2 proiect en is erop gericht om een goede Iundering onder het proiect te leggen
(eerst denken, dan doen). In de initiatieIase worden de beoogde resultaten, plannen, taken en
verantwoordeliikheden vastgelegd, waarmee een draagvlak wordt gecreëerd voor het proiect. Het
belangriikste product van deze Iase is het Proiect nitiation Document (PID).
Initiating a proiect bestaat uit de volgende onderdelen:
Planning Quality (IP1)
O Opstellen van een Quality Plan.
O AIstemming met kwaliteitsprocessen in de organisatie.
O Benoemen:
4 Technieken en methoden.
4 Betrokkenen.
O Maken van kwaliteitsprotocol (Quality Log)
Planning a P7oj0.t (IP2)
O Het opstellen van een proiectplan conIorm Planning (PL).
#01ining th0 Bu8in088 Ca80 and #i88 (IP3)
O Het biiwerken van de Business Case (BC), het 'waarom' van het proiect.
O Proiectmanager legt deze vast.
O Totstandkoming is in nauw overleg met Proiect Board.
O Vertrek vanuit proiectbrieI en proiect approach.
O Verdere uitwerking risico`s
O Evaluatie eerder geïnventariseerde risico`s.
O Besluitvorming noodzaak tot noodplannen.
O Inschatting haalbaarheid a.d.h.v. risico`s
S0tting up P7oj0.t Cont7ol8 (IP4)
O Het organiseren van beheersmechanismen (controls) om stuurgroep/proiectmanager zelI
in staat te stellen het proiect te sturen.
O Het deIiniëren van toleranties op verschillende niveau`s in proiectorganisatie (top down
vertaling van grenzen).
O Het opstellen van een Communication Plan.
S0tting up P7oj0.t Fil08 (IP5)
Het opzetten van het proiectdossier (deliverables registry):
O Directorystructuur.
O Toegangsrechten.
O Starten met in ieder geval:
4 Issue log.
4 Lessons learned log.
4 Daily log.
880m-ling a P7oj0.t Initiation Do.um0nt (IP6)
O Het samenstellen van het Proiect Initiation Document (PID)
-0070n] Di70.ting a P7oj0.t (DP)
Directing a Proiect is het proces waar de Stuurgroep (Proiect Board) het proiect stuurt en
ondersteunt.

Er ziin viiI subprocessen binnen Directing a Proiect:
O DP1: Authorising Initiation: Proiectinitiatie goedkeuren.
O DP2: Authorising a Proiect: Proiect goedkeuren.
O DP3: Authorising a Stage or Exception Plan: Fase- oI aIwiikingsplan goedkeuren.
O DP4: Giving ad hoc Direction: Ad hoc sturing geven.
O DP5: ConIirming Proiect Closure: ProiectaIsluiting bevestigen.

De Stuurgroep is verantwoordeliik voor:
O goedkeuren van de proiectinitiatie en van het proiect
O goedkeuren van de toekenning van resources aan het proiect
O verzekeren dat de Risico's gemanaged worden
O verzekeren dat de doelstellingen als vastgelegd in de Business Case behaald gaan worden
O voortgang bewaken van de Proiect Producten (Deliverables) als genoemd in het PID
O beslissingen te nemen die de Proiectmanager nodig heeIt
O accorderen van de start van elke volgende Fase
O indien nodig het proiect voortiidig aIsluiten
O verzekeren dat het proiect op een nette wiize wordt aIgesloten
-0070n] Planning (PL)
Planning vindt plaats nadat het wat, waarom en hoe beantwoord ziin.
PRINCE2 volgt een productgerichte manier om een planning op te stellen (zie 5.1).
Het proces Planning kent 7 subprocessen:
O PL1: Designing a Plan: Plan ontwerpen
O PL2: DeIining and Analysing Products: Producten deIiniëren en analyseren
O PL3: IdentiIying Activities and Dependencies: Activiteiten en aIhankeliikheden
identiIiceren
O PL4: Estimating: Schatting maken
O PL5: Scheduling: Tiidschema opstellen
O PL6: Analysing Risks: Risico`s analyseren
O PL7: Completing a Plan: Proiectplan voltooien

Resultaten van het planningsproces ziin antwoorden op:
O wat (welke producten)
O wanneer, door wie
O benodigde inspanning
O benodigde tiid
O vaststellen van kwaliteitsbeheersing
O kosten berekenen
O budget vaststellen
O risico's vaststellen
O besturingspunten vaststellen
-0070n] Cont7olling a Stag0 (CS)
Het PID en het Stage Plan vormen de basis voor het proces Proiectuitvoering en -beheersing. Er
is hierin bepaald in welke Iase aIgesproken producten opgeleverd moeten worden. Het proces
proiectuitvoering en -beheersing bewaakt de voortgang, budget en kwaliteit tiidens iedere Iase en
neemt maatregelen wanneer deze in gevaar komen.
O CS1: Authorising Work Package: Werkpakket goedkeuren
O CS2: Assessing Progress: Voortgang bewaken
O CS3: Capturing Proiect Issues: Proiectaandachtspunten verzamelen
O CS4: Examining Proiect Issues: Proiectaandachtspunten beoordelen
O CS5: Reviewing Stage Status: Status van een Iase beoordelen
O CS6: Reporting Highlights: HooIdliinen rapporteren
O CS7: Taking Corrective Action: Corrigerende maatregelen nemen
O CS8: Escalating Proiect Issues: Aandachtspunten aan de orde stellen
O CS9: Receiving Completed Work Package: AIgerond werkpakket ontvangen
-0070n] Managing Stag0 Bounda7i08 (SB)
Het proces Managing Stage Boundaries beschriiIt de manier waarop de proiectleider de
voorbereiding doet voor het door de Stuurgroep te nemen besluit om een Iase aI te sluiten. Dit
proces begint als het geplande product wordt opgeleverd oI als uit een biigewerkte planning
bliikt dat de doorlooptiid oI het budget buiten de gestelde toleranties zal gaan komen. In het
eerste geval wordt als invoer het Stage End Report (uit CS5) gebruikt, in het tweede geval wordt
een Approved Exception Report (uit CS8) gebruikt.
Het proces bestaat uit 6 stappen:
O SB1: het plannen van de volgende Iase, het $tage Plan (alleen bii reguliere oplevering)
O SB2: het biiwerken van het proiectplan
O SB3: het biiwerken van de Business Case
O SB4: het biiwerken van het risicologboek
O SB5: het rapporteren van het einde van de Iase aan de stuurgroep.
O SB6: het produceren van een Exception Plan (alleen bii een Exception Report als input)
-0070n] Managing P7odu.t D0liv07y (MP)
Het proces Managing Product Delivery beschriiIt de manier waarop een teamleider Work
Packages aIstemt met de proiectleider. Er is hierbii sprake van drie deelprocessen:
O MP1: Accepting a Work Package: het accepteren van een Work Package,
O MP2: Executing a Work Package: het uitvoeren van een Work Package
O MP3: Delivering a Work Package: het opleveren van een Work Package
Het is hierbii niet noodzakeliik dat de teamleider het Work Package volgens de PRINCE2
methode uitvoert; alleen de communicatiemethode en -momenten ziin van belang voor dit
proces.
-0070n] Clo8ing a P7oj0.t (CP)
Het proces Closing a proiect beschriiIt de manier waarop de proiectleider het proiect aIsluit.
O CP1: Proiect aIbouwen
O CP2: Vervolgacties identiIiceren
O CP3: Proiect evalueren
-0070n] Compon0nt0n
-0070n] Bu8in088 Ca80
De Business Case is een vergeliiking tussen de kosten en de baten van het proiect. Elke keer als
een Iase (stage) van het proiect is aIgelopen, wordt aan de hand van de gewiizigde planning de
Business Case biigewerkt, en wordt beoordeeld oI het nog zinvol is om het proiect door te zetten.
Uit het Procesmodel (zie Iiguur) is het volgende aI te leiden:
O De stuurgroep heeIt een centrale rol; is verantwoordeliik voor beslissingen en biisturing.
O De Proiectleider / Proiect Manager heeIt 'slechts' de verantwoordeliikheid om het hele
proces (de zwarte piilen) draaiende te houden en geeIt biivoorbeeld adviezen bii
uitzonderingen / aIwiikingen.
O Alleen bii kleine proiecten kan hii het e.e.a. zelI uitvoeren. In de meeste gevallen zal de
uitvoer worden uitbesteed, aan de liin, oI aan externe bedriiven. Juist bii uitbesteding aan
externe bedriiven is Prince2, vanwege de sterke scheiding van verantwoordeliikheden,
zeer geschikt.
O De proiectleider dient dan ook bii voorkeur niet door de stuurgroep te ziin uitbesteed.
O De blauwe stages ziin er altiid; er is geen proiect zonder dat deze wordt gestart en
gestopt. Het minimum aantal stages bii een Prince2-proiect is dus twee. ZelIs wanneer er
geen uitvoerende werkzaamheden worden gedaan.
O De niet gekleurde rechthoeken horen strikt genomen niet bii het proiect zelI; zo hoeIt de
proiectbrieI zelI niet door de proiectleider (vanuit het proiect aangesteld) te ziin
geschreven.
-0070n]
P7oj0.to7gani8ati0


Figuur geeIt de organisatiestructuur van een Proiect Management Team (PMT) conIorm Prince2
benamingen. De 'Proiect Assurance' kan - voor grote proiecten - nog worden toegevoegd aan de
stuurgroep. 'Proiect Support' (een aparte organisatie) kan worden ingesteld om de Proiect
Manager (bii kleine proiecten vaak Proiectleider genoemd) te ondersteunen. Het corporate
management maakt geen deel uit van het PMT. Het is wel een essentieel onderdeel van de
besluitvorming, omdat doelstellingen van het PMT ten opzichte van andere proiecten/PMT's en
de strategie van het bedriiI moeten worden geoptimaliseerd.
De proiectorganisatie bestaat meestal uit een Stuurgroep (Proiect Board) en een Proiect
Management Team (PMT). De Stuurgroep bestaat uit minstens 1 persoon, hoewel minimaal twee
personen aan te bevelen is. In de stuurgroep worden de volgende rollen onderscheiden:
O De Business Executive is de opdrachtgever van het proiect en de eigenaar van de business
case. In het algemeen is dit de liinmanager van de aIdeling waar de verandering plaats
vindt, maar bii vervanging van verouderde hardware kan dit ook de liinmanager van de
IT-aIdeling ziin.
O
O De $enior User geeIt leiding aan de gebruikers die met de resultaten van het proiect
moeten werken. Hii is daarom ook verantwoordeliik voor het ter beschikking stellen van
gebruikers die geïnterviewd kunnen worden teneinde Iunctionele speciIicaties op te
stellen, en dient ook gebruikers ter beschikking te stellen ten behoeve van
gebruikerstestwerkzaamheden.
O
O De $enior $upplier is verantwoordeliik voor het vriigeven van de resources benodigd om
het proiect uit te voeren. Hiermee is hii verantwoordeliik voor de allocatie van de
proiectmedewerkers aan het proiect, de beschikbaarheid van een proiectomgeving en
eventuele benodigde hard- en soItware.
O
Met nadruk moet gezegd worden dat de Stuurgroep geen democratie is: de Business Executive is
de eindverantwoordeliike voor het proiect en is daarmee bevoegd om alle beslissingen te nemen.
De proiectleider maakt geen deel uit van de Stuurgroep. De Stuurgroep neemt de beslissing over
het vriigeven van budget voor een volgende Iase van het proiect aan de hand van de biigewerkte
Business Case. Zii stellen daarbii ook vast wat de limieten qua doorlooptiid en investering ziin
voor deze volgende Iase. De Proiect Board komt dus biieen bii het einde van een Iase (End Stage
Report), maar ook als een Exception Report wordt ingediend door de proiectleider; dit wordt
anagement Bv Exception genoemd.
Het Proiect Management Team (PMT) neemt alle beslissingen in het proiect zolang het proiect
binnen de door het Stuurgroep gestelde limieten bliiIt. Het PMT bestaat uit:
O de Stuurgroep
4 Business Executive
4
4 Senior User
4
4 Senior Supplier
4
O de proiectleider
O
O de Teamleiders (optioneel; bewaken voortgang Work Packages)
O
O de Change Authority (optioneel; zie Change Control).
O
-0070n] Plan8
PRINCE2 kent verschillende niveaus van planningen (Plan). Voor het hele proiect is er het
Proiect Plan, waarin beschreven staat in welke Iasen het proiect is onderverdeeld, en welke
producten elke Iase moet opleveren. Elke Iase oI stage kent een $tage Plan, waarin de planning
van die speciIieke Iase wordt beschreven. Daarnaast kan er voor elk team waarvan de teamleider
gebruik maakt van PRINCE2 ook een Team Plan ziin. Elk plan moet worden goedgekeurd door
de stuurgroep voordat deze uitgevoerd mag worden.
Als bii het biiwerken van de planning geconstateerd wordt dat de verwachte opleverdatum oI de
verwachte kosten buiten de gestelde marges komen (zowel in gunstige als in ongunstige zin),
moet de proiectleider de huidige Iase direct beëindigen en een Exception Plan gaan maken.
Indien deze wordt goedgekeurd, dient deze als Stage Plan voor de volgende Iase.
-0070n] Cont7ol8
Onder Controls vallen de PRINCE2-beheersingsmechanismen om te komen tot rapportage over
de voortgang van het proiect ten opzichte van de planning en in het geval dat de planning aIwiikt
deze te kunnen biisturen. Door toleranties aI te spreken wordt het risico verminderd dat proiecten
de geraamde tiid en kosten overschriiden oI niet de gewenste resultaten opleveren zonder tiidige
waarschuwing en biisturing. Een belangriik beheersingsmechanisme is ook het aanbrengen van
stages, de beslissingsIases van het proiect. Een proiect wordt gesplitst in stages om kleine, beter
beheersbare gedeelten te kriigen. Elke overgang naar een volgende stage is een beslismoment
voor de Stuurgroep (Proiect Board). Daarnaast maakt deze Iasering het onderscheid mogeliik
tussen het globale proiectplan en de gedetailleerde stage plans.
-0070n] Manag0m0nt o1 #i8
Een belangriik beheersaspect voor het proiectteam is management oI Risk (risicomanagement).
Risicomanagement heeIt als doel het opsporen van risico's die het proiect bedreigen en deze
vervolgens te beheersen. Het is niet per se nodig om het elimineren van een risico (oI alle
risico's) na te streven, dat zal waarschiinliik onevenredig veel inspanning kosten.
#isico kan worden omschreven als het product van de Kans dat een dreiging zich voordoet en de
Schade die dat tot gevolg heeIt
R ÷ K * S
Een kleine kans met een grote schade levert een laag risico op (evenals een grote kans op een
kleine schade). Een grote kans gecombineerd met een hoge schade zal een groot risico vormen
voor het proiect. Een leverancier die in het verleden grote moeite heeIt gehad op tiid te leveren
kan dus biivoorbeeld een groot risico opleveren, zeker als de schade die optreedt als er niet op
tiid geleverd wordt groot is. De proiectmanager moet zich vanaI het begin van het proiect
(initiatieIase) bewust ziin van de risico's en dient zich niet te beperken tot 1 Iase, maar heeIt ziin
blik steeds vooruit gericht tot het einde van het proiect. Doordat er beslissingen worden
genomen, nemen de risico's in de loop van het proiect aI. Echter kan er in elke Iase zich een
nieuw risico voordoen, die ook moet worden beheerst. Risicomanagement houdt dus in dat de
risico's die het proiect bedreigen beheerst worden en het inspelen op deze risico's indien nodig.
De schade die het eindproduct kan oplopen heeIt vaak betrekking op een van de vier
beheersaspecten tiid, geld, kwaliteit en scope. Omdat deze aspecten elkaar beïnvloeden worden
ze ook wel het duivelsvierkant genoemd. Er ziin viiI soorten acties die ondernomen kunnen
worden m.b.t. de risico's: acceptatie, preventie, reductie, overdracht en calamiteit.
Enkele veel voorkomende proiectrisico's ziin:
O geen duideliike opdrachtgever
O een onduideliik doel
O geen goed proiectplan
-0070n] Quality Cont7ol
Dit component draagt ertoe bii dat de door de klant geIormuleerde kwaliteitsverwachtingen en
acceptatiecriteria worden bereikt. Zo moeten producten voldoen aan kwaliteitseisen die ziin
gespeciIiceerd in de product descriptions. Een product is pas aI als het voldoet aan de gestelde
eisen.
-0070n] Con1igu7ati0manag0m0nt
Alle producten, dus ook proiectdocumentatie, moeten worden beheerd om eIIiciënt te kunnen
werken. Onder conIiguratiemanagement valt het identiIiceren, registreren, volgen en zeker
stellen van de producten tiidens het proiect. Deze activiteiten voorkomen verlies van producten,
onvolledige distributie van gewiizigde producten en verschillende versies van kopieën van een
product.
-0070n] Chang0 Cont7ol
Change Control wordt uitgevoerd door de Change Authority, een instituut dat budget ter
beschikking kan stellen voor kleine wiizigingen in scope en/oI Iunctionaliteit. Dit betekent dat
bii een dergeliike wiiziging de proiectleider geen Exception Report hoeIt op te stellen, maar een
ange Request doet bii de Change Authority. Indien deze besluit de wiiziging goed te keuren,
wordt extra budget ter beschikking gesteld, zodat de marges van de oplevering van de Iase
zodanig veranderd worden dat de geplande opleverdatum en de geplande uitgaven weer binnen
deze nieuwe marges vallen.
-0070n] T0.hni00n
-0070n]
P7odu.t--a80d planning (P7odu.tg07i.ht0 planning)
PRINCE2 voorziet in een productgeoriënteerde benadering van de planning, voordat met het
plannen van activiteiten wordt gestart. Deze techniek onderscheidt de volgende stappen:
O Opstellen productdecompositie (product breakdown structure)
O
O Opstellen productbeschriiving en
O
O Opstellen productstroomschema (product flow diagram)
O
-0070n] Chang0 .ont7ol (anpa ijziging8-0h007)
Deze techniek geeIt een procedure voor het managen van wiizigingen die zich tiidens de duur
van het proiect voordoen. Alle potentiële wiizigingen worden behandeld als Proiect Issues.
PRINCE2 onderscheidt de volgende soorten Proiect Issues:
O Wiizigingsvoorstellen
O AIwiikingen van de speciIicaties
O Overige proiect issues
-0070n] Quality 70vi0 (Kalit0it870vi0)
Een kwaliteitsreview is een gestandaardiseerde methode om op gecontroleerde wiize de kwaliteit
van producten te toetsen. Dit ziin veelal subiectieve kwaliteitscriteria. Kwaliteitsreviews stellen
zeker dat de resultaten, de producten, overeenkomen met de verwachtingen van de gebruikers.
Bii de quality review ziin de volgende rollen aanwezig:
O Producent - degene die de producten aanlevert
O Voorzitter
O Reviewer
O Notulist
-0070n] C07ti1i.07ing
PRINCE2 kent een oIIiciële certiIicering op twee niveaus: Foundation en Practitioner. Het
Foundation tentamen duurt een uur en bestaat volledig uit multiple-choice vragen. Het
Practitioner tentamen beslaat 2,5 uur en bevat een casus met multiple-choice vragen.
Verschillende opleidingsinstituten bieden cursussen aan die voorbereiden op een van beide
niveaus.
-0070n] Ext07n0 lin8

947033....0/038 !#800330802094/0 /043989.9.790383.00..07-0907/03:90-70/949!#  !#.8903307.07809.903 !#8.3/0M3974/:.08  32//0847/9/02094/03.447003-003/.7.907.7-0/40/.3/0/3033 /.9.073203942207.2345/02.8 % 0397.0414..422:3.357.425:907..3/8 .3/02094/0  !#. 8003.94005.38/44709-:3/003.03 .0203079405.0303  -00703( 0320703 .943803.89/0%0-7:9 38!#/447!305.447% 5740.8572..078.2/0-089 57.393 0/07.3/033:745.08   90 11.743/07090/07.8-...9033-08957.3/%00.0 ..7303 403...007/  3   F3 307:5/.7 0347/9 38900/8200780.-00703( 08.90800089209/030:8903.

7.3/0 2094/0/0309.9095740..07  45/7..05943/089::77405 !740.8743/-038003.9.90340.3  -00703( !74.9..80/!.9::7.42543039030390.02039-.9 :3303 4.089073/70990.903240903.0708..30903/ ..020391.447095740.39405.447/047.8-.74203.4903  0-0.02039 O O 035740.3.8095740.9/47/03-000789428:.9 00..3!#3 O O O O O :83088.90.7/ 429.803  .0070.80/0.05740.08-00078-.385:39.92.3003 09:9.903 03039003749010-909 850.702.3.333 0  0035.94.333/0/0450.3.903...003-0..934/8  02094/0-089.3/00 2094/08/.3095740.0397.9-...9-088838-0..9.0347/03  !#09.1 0890/0209036:.903 9:88039/803.073.3  !74/:.!#89405.9459003/04890307../5740.3095740.43974007-.8909  7.7003..8/.9-:903/0.447/003001909 5740.92.08209003/:/0-030303/  !740.378900320703.08803 .3/0574/:.38...003-0.38.447 003-05.08803 .38.9800303/574.40/03.07 89::77405 03  $9.9 0.9:9574.9430/013007/047.745..7/3..3...9 5740..883345 413093:99.3/0 -0/718/408903003/045-7038903./4474459/413.447.340/5740..0770/7.90897:.08..

2038903..0397.203079209/045/7.947/9089.30035740.3.9:989.9.3/05740.3!73..3.07 /03/001.3003!740.3.!740..90 ..07 /9..439748 3744/ '.793&5. !740.90.:089.901..93.79050347/9/:/03007.2 !%  O .79/447090.0824/0.347/03 0745/.5503 $&09.9.3.39000:7/0.890890/ 0-.3/070/08.447/.0740019 07403089.08/02007/0702.990-03303 3/057.8083.92.07.92..447-070/47/9 07347/943/074.08:9.3/0703/.07  $&89.719/089.3/045/7.793&5..80 .02039%0.80.90 03/0 5740.48420035740.9/003 5740.38.7903089459 030900:7/070....  09!74..98/01.3/0030/0/9574..3.9 $&  $9.20389003.:9.08307.03 03/0.0 0/05740.947.3003:830880.901  01::79443909574.3003.9.94.8043/07...07/070..9400347038979034203309-09 5740.389003.0307..07.0739038018.9 073003.7/ 70.0824/0  -00703($9.4079  O $&098.9/0!740.90.92.08389.../0.08 .330072007/0701.898909  09574.941 093.98/90034790 7.!740.3/0-044/0 5740.9.930924/0/0399047/03 /4474503 .3/.0-08./ :330347/03 /:8.92.947.7/0 5740..03.73095740.38.08-089.

943$9.30035740.003402/ 001.9.!740.3/0:83088.333 !  #013390:83088.37890574/:.93 0!#5740.38203 .94  O O O !.431472!.380703....9 !  O 094589003.9.993..80809!740.78007/078...3/403 3/039.35.80..O O O O $&147200-0340203.9-701035740.3003!740.47/90.3-0007820.8047/03/0-044/0708:9.80  09 ..9!.3/039..947/9/039.070209!740.:4.901.80-33030035740.3095740.9 09 -0..903 5.5740.-.4723344/.3003032094/03  4 09740303  O .088033/047.943$9...9 !  00078901.70I07/.4 ":.990003 00789/0303 /....9701 $&09/013I703.3.3.3/#88 !  O O O O O O O O 09-0703..808. 78..93.3.9  !740.4 8 $0993:5!740. $&095.92...95.333":.70/.8900/ ..939.:.3003":.949344/5.333.3/423833.9..9:9/0..90007/070M3...94200340/01:3/07343/07095740. /  .89  %4989.90  0340203 4 %0.909857494.039..9 !  589003.9434.0709/00.38.403/043/07/003 !...3003!% $&094589003.7/  '07970.9439748 !  0947.  '07/070:907378.7200003/7.447095740.!740.07.742 .9038074507.3303  38.075.3303 9.30035740.39447/00/03.:2039 !  39.0303 .4 8 .4 8  08:9.3  1890223209.0 -00703(39.9-089.9098574..03.3:95740.439748 4289::77405.3/001.3303.93.94.5574.

3  O ..03/03..390845.3.92.079.0.99089:703  O 09/013I703..: 835740..5740.39407.38..370303  O 094589003.0701 389.943!.3.078.3003422:3.99089003095740.90 945/43 .947.

!740.9 40/0:703. 4 88:04  4 0884380.939.08.908 !  094509903.!740.93.3-0.9040/0:703  !:94783.7420340-0.9095740.!740.300.05943!....80 41.3/0!740.7/ 095740..9 ..!740.20389003.:2039 !  -00703(70.70..947897:.$9.3095740.940/0:703  !:94783.18:-574.08.0700703/.9003..9!740..9 O O O O O !:9478339.9434.3095740..9809574.80-0.903 0..4 802.3/05740.340/0:703  !.989::7903 43/07890:39   73.9434.08903   0$9::774058.0734/0019 .$0993:5!740..07..943/4.9::7  %40.9/0#8.3870.9 .9/48807 /0.3.03  !431723!740.39447/3  .3095740.347/03 .89:730.0700703/.07.37084:7..9/0/40890303.4  8802-3..0700703/...9..9 !  70.939.80 3/0334/095740.94500330990047/9.1385.18:903 .333 !  !./4.8.9!74/:.4479/.7/0$9::77405 !740.903  $9.9.790320930/070.047.943!740.-0870897  O O O 70.!740.939.79.3.730/4  4 .983.07.333.03.403/0.3.3.3/089.47/0703.3/95..93.8900/3/0:83088.92.939.3/09400333.447 O O O O O O O O O 40/0:703.08803-330370.309!740./.948:70!740.0/47/03 ./.94.:2039 !  O 098.4479.93.803402/309! -08883039030203/0/0!740.909.39447/0..1084903 -00703(!.-08 .18:93-0.

083..010743/075.08803 O O O O O O O !0833.0/:3%/8.9:8.9034500.8989003 -00703(439743.9.407303 -000783-0.74203  O O O O O O O O O $:9478347!.3/.970003.9:8$9.2003 $.07/24090347/03 09574.93$.4 8.!#....0 $  09!0309$9.44709574.30031.49003574/:.908.04:3/.9.03$9.95.9090303.9932..985:3903-0447/003 $#0..3330398:-574.902...!.80.9.9/0.3095.3425090/47!...4479...9434770703/02.8989003 -089:7385:3903.4 8.0940/0:703 $880883!747088'4479.83#88#8.233!740.903.9099/0380/0701.903  .10857403574/:.3..34770.988:08!740.9098-000783 48903-0700303 -:/09.8003 300292.3.02.903/013I70303.343907503 !0133.3/047/089003 $#0.0703 !892.3/.307420035...300/03 /0391.333 -034//09/ ..3.407303 -000783 7 8073-05.3.9 00574/:..554790703 $%.83!74/:.88.3.8989003 78..80703 !/03913..97000330203 $8./3001.!.0075.3/.80703 !425093.8989003..07..0.0!.3-0.33007 /4470 -034//0385.08.0$9.4589003 !3.03 !$.3 -:/0903.303 -00703(.9.$9.3.09439.80-0447/003 $#05479398441/3037.985:3903.494403  #08:9.985:3903.3!..33007/0030...98!74/:.708 $  .08!740.03 $.59:73!740.1...39447/0345 O O O O O O O O O .3/0503/03.907.988:08.3338574.988:08!740.9.333459089003 0   09574.3$9.9:9.08!.9:9.0.08 5740.3!740.47203/0-..93!740.3/3.

9....47!.9:989.947/94500.74500390..9-08....0  !0.05943#05479 :9$ 0-7:9  09574.719/02...009:9..0/.719/02.903.902094/003 242039033.4842095740.80 89.0 09807-309344/.3/0..09574.3 $09-0703.08  -00703(483...:0703 -00703( 4254303903 -00703(:83088.90/07 7807-857.3.333/0 :83088..9.908/0391..3/70/00574..07/41.20/0747 !.44709/447/0$9::774059030203-08:9420031.40709$9..3095740.3095740.90.30903/0..3/0574/:.745/05740..90/07095740.47!.307..4.08-089..80 09$9.80 0:83088.3/089::77405  $09574/:.3 ..95.447/9 574.80.3/01.07039:8803/04890303/0-.80.3908.3.808003.0593.4079.0703..3/0:83088.47/9.3 .47!.3.3303..835:9  -00703(.07 !  09574.05943!..104503 47/9.08483.9/4479009903  ..009450..4038/0!# 2094/0:9.34203 309 0078900.18:9  O O O !!740.003/0...40703.003-003.3/00/05.05943#05479.708-08..0703.3-0.90...:93..08-039.307.0/.03/#05479 :9$ 0-7:9 309900/00.3/0.333 -9/.073  $09-0703.300347!...08803 O O O !.9/090.719/02.1-4:03 !'07.189029209/05740.08.073.07-08.0!.3!74/:.83.98.003-70:070450..!740..403/01..5740.90/07/0 .422:3..0703 !!740.90..3/.3..0 .300347!.8:9003-007905.0 !0..554790703..8 0031.44-40 $097.04:3/.307.47/9 0035574..0.745/05740.30978.80905.9 0007..3$9..9/0/4474459/4109-:/09-:903/00890/09407.08..80-0079 0347/9-0447/00/4109343.0.9 !  09574.08.1908:903 9 574.5503 O O O O O O $095.3095740.3!74/:.300347!.009.80 $09-0703.0590703.447-070/3/409.20/070947!.3003.

403/0.39447/0.0748.1900/03 O O O O O O 089::774050019003.447-088830303-89:73  0!740.07.0397.0824/0 01::7 809.&909!74.90/07.

!740./.08 /0.3.07.39447/00/420900 574.447-00/..03/0904:/03030019-.9.98 /0.070019 80.790503 /7.003- :943/07303.

90 2..90/0703402/ 9043/07890:303 09..9400347038979034203309-095740...3090730-0/7.40703 3/02008900..020392.07 -0305740.70..4723 42/.02039%0.38.98/:8900 018.90 .39447/00/03  00708..30890/ 903 08..08307.3/0 -08:9.9$:55479  003..3.3.3003!740.03.3300707 FF3:9.3.47547.89.20/0347/030/.90.40703/007.344-.9.3.38.988:7.3 090730-0/7.38.3.07.90   ::70019/047.3:9095740.39.9/40890303.9FF3/00:9..2 !% .9.903..9 .903 3447/039400..7903 089459 09232:2.03  -00703( !740.0 .943/07/.08-003!73.3.947.9-70101309/447/05740.3  030900:7/070.3/03 41.2303 0 !740...903.0 .903.3/0 89::77405  !740.300/0890708..431472!73.90/07 .03 :89-:9-0890/3../0 :9.3090 0 .309!%90345. 01:9..0 5740.038!73..90897:..1303  003-0305740.347/0330890/42/0!740.90/07/039/.9/0047/9089.44774905740.90144019/0 5740.9::7.0/3.5.3/0705740.:089.0 -03.9  05740..3 ..4470:7309/447/089::77405903:9-08900/  0-.79047.40747/03:9-08900/ .!740.9/078FF35740.40/.309!% 098F0030880390043/07/00.

900.!% 803 /0897..8007/  .309-0/7124090347/0304592.

3/944/032.07.9:9 O O O O O O /0$9::77405 4 :830880.44709907-08.90-089..07 09.039:00-034//0...7.:9.80 0!740.3/.3 0-7:078/00M3907./7:240900/47/03/.9 2409030703 8/..3 0-7:078908907.9:923890385078443 400232.05740.:9003$9::77405 !740.074:/07/0.390-0.9/0209036:...0038 3/089::7740547/03/0.1/033   0$0347&80700190/3.920089.1/03.0-08883039030203  05740.39447/0./4474459/033..7.447003.7/ 038419..07.9420.9084590 89003 03/039440-7:078907-08.7-44...80 309.403/0740343/078..2 !% 30029.80.02039.3/0..0 4  4 $0347&807 4  4 $0347$:5507 4  /05740.90/07/947/9 .07.94.3.30031.9...70/..:9.3/9 2..89..:9.447/00.94300850.70.3/00-7:078/0209/0708:9.0890733 .40703 072008.903/0003.9 -3303/0/44709$9::774050890/020903-19 09!%-089.7-.903.02039%0.30035740.908/0:830880.3/0 % ..9.447/0.3095740..3095740.0594303402/  09!740.3/0735.70.08/045/7..44709.07..90/07  /0%0.0.08   /0.303 0.02039%0.0-08883033095740.9 .7/0.2 !% 0$9::77405-089..9 /0-08..744.9038/.05943#0547947/930/03//447/05740.3095740.3.80 89003/.70..3/0-00790 :83088....9:990.07.07.94.347!...20/078 4594300-0..3/0 5740.0 #05479 2.947.03.8003..39447/00.20/03   0$0347$:55078.4479.3..9003/00:9.74244.7/.403/01.3.39447/0.0/03 O O O O O O 0:830880.3043974  ..7/429/:8-003-0903/0.920/007078..1..07.900 50784303..3.94.03.07.3/0-:83088 .7200-0.39447/0.3-:/09..08 /003/.90.9/0$9::77405003/024..38.3..7/ 03003!740.07..08-034//42 095740.-.3/07084:7..39089003903-040.90.389003.98 .447095740.3095740.3/0$9::77405 0$9::7740530029/0-088834.80 3/$9.03.40/42.0/:330347/0390303/01:3.30:9479 45943000.3095740.020038/9/032..70   093.4.3/0..90/072.403/01.33.

89.0389.0370/.33.4 8/0095740.9-0I3/0303003.:8.03.4389.32.33303 !..903001.9..3 .07.93001..38  -00703(.9843/07.347/03428.7084203 403:3890.9.980709 !740..94.0!.947/9085989389.380.19 /0090:3303-89:703 4479407.33 5.80730943/078.0203941#8 78.300378...447/0$9::77405 !740.3.3..109-03.37-000783820..78.072409.447090.47203 .90450.1001.078.3/0850..08003-088242039 ...80730945 9/00..80 2.42-3007/209003408.3/:8-.3908./00.3/05.333.2/09/03489034..903 /007.78.9:241/0 .70..99490.3.3430.03.333 .3/0.4479.38 !#039...700193 .9-0/700303/00 .0 78./459/900.8/08..9!.70./0/0459700/9..4 803/039.3..333033090..9003/703.4.20/07 0-7:2.04.80037490.9 035740.08 /0-0888381..3/090.78..990345.92.95.903450.447-00/003744978.42.2!.38203429042039497.990.403890-0007803 0983095078F34/42090230703.40019 # $ 03030.0.3 .03 /.403/01.3.42.90.05740...8343:38903  2409/05740.8047/9-08.0723/07//.55479.4450.3 '44709005740.892.07..9 030.03/03..3/078.4..80/70.070/0374902409000190.3./0.03 .445 0.7/0341309/0003890708:9.3!#44003%0.30990-0507039491./0/0/.9048903-:903/00890/02.0842030 -0907 -00078-.3095740.38/.8$9.3.3.908970.07/47/974498 05740.05943!.3240947/0340/00:7//447 /089::77405.7003.90/07/0:/01.700/0090390703 04.070343/079/0 .O  -00703(!.0!.7/ .37-00078..00385.73..307..003744978.8/400945854703..3/05.19085700347/90978.3.3095740.447095740..0703 .70.3845003 0308.3..7.808.007/089.407/2.403/089.802409450.07/.03/0!# -000783820.078.03  3/03/0047/940/00:7/ /039/00.:303-89:73 03-0.80  -00703(439748 3/07439748.803095740./0 037490.73.901.95740.07/0309.079003..4 41.3-70303.02039  #8.47/03  8-09-0703.9.9/05.2.33348903  #8..3 89...378.282.0203941#8 03-0.35..804189..9 39.07.447/40903/0 $..3820900374908...9/00:90.0703 007..447095740.9/0./.382084409.447/0.07/00/ 0300 574/:.9007/47/9/.73/05.809574/:.9/001.05.73-08..07.07.9.0703 01.80 -0:893.0/240 9:8803094-..3330.0039003$9.447/..020390019.850.4.07 /0.4 8 3.3095740..303/00/09.

44703030338.7907.9/0/447/0.4/409.985.90 24090347/03-0007/42011.42.759438 03574/:.0390 70/:.90..30:9479 0033899::9/.90903.7-0M3..903..447/403 /044240947/03-000789 #8.3450I3..3043974 .07.3574/:.9 00.907-088830347/03 034203 30203/078..40/0/897-:90..07.003 30:78.0703 708970703 .34545030019.3/0.90 4.00.3095740.4 8/0095740.930303 .90.431:7.18447903.-0970345FF3..02039 0574/:.909/0391.902.3..907.3.47/03-0709 4240903574/:..99490903/0.903  43.9-0/7003-00078947/03030938500345/0078.03/0.902.9098..9/00.450  2/..2909  300.8..3/00890/0 0803  -00703(431:7.07808.08.02039.978.3.903 /:8445740.908/043/0734203:3303 47/032 - 9 /078.4474203.1.9030..9.:2039.850.07/7.078.9 447/.3903402/ 73.I3990:3303 0703  3/07.020394:/9/:83/..9039/038095740.907940-/.45003..95./0/00903/574/:.3003 574/:.059.3.3/0574/:.9/08.4.-8900/8.007/3/0574/:...9.9  -00703(.9039/ 0/ .3095740.3901472:007/0.90 570.4 83 O O O 003/:/0045/7.9-:/09907 -08.42543039/7...3073001.389003.059.4474203/05740..304397447/9:90.40/0347/03 044009/:.4 83/0334/  08.40303007 89003..90303....07 00343/:/0/40 00340/5740.80.850..3 -00703(":.1.3.4 8.943974 9.447:907.809.0708..90980803/03 0850.4/403.30/0574/:.9/4.9.9/0 78.07 -00078.903..4 83/0445.407//447/0.1 .909038.

3/07/47/03/.3.905..333 !74/:.03  -00703( %0.9/005.708.708.-:/09907-08.07.05943#054794019459089003 2.80/5.943.333  .30890/ 4/..9:203/005..7003 .909 9-090039/.3/0:9.30#06:089/409-/0.07/.3003 -00703( !74/:.30:9479 3/03/00-08:9/0340/900:703  47/9097..9 -003/07003/05740..80 4/.411:3.073.3/01.90/07003.3/0450.03007-3303 /0030:02.907.9 -.9/02.3/0450.

3095740.7/8007/02094/042450.02.447093003574/:.0.98974428.073 !#039003411.9047I39007/0-03.070034203209/0.03.039 /0030/0/0574/:.43974 .44789003 1303.40/:92:950 .03/0450/383899:903-0/03.3.I0.30 O O O O !74/:.!#..970.909870.7..3/0.0791.90.303  589003574/:.8!740.9098..0.9003.908 .0705740.03/0.903 /0574/:.403/089.3/00-7:078  /06:...3574/:.970.447092./43897:..30.3/05.7.8:-0.903.3303.903 4.30.079 '4479907 #0.9-08..447/403 0549039I030347/03-0./073.9.9.4..9-70.9/0708:9.988:08  !#43/078.0  03.903909409803 93.3043/078.3/0/.00.5503 O O O O O O 589003574/:.9 ::703-0.3-0/0 3.07.9/0.073459003.9.03 09 !7.3/0850.79 0090.994307 09 4:3/..38-0007  0090.007 49:89 -00703( 0791.403/08447903!740..0/:70...203/::79003::703-089.300019003574.1..3/.3.909870.9439039.0889003 007/.8:82092:950 ...9303.03  '078.333 ..:84:3/.3303/0.9090347/9089.7.:78:8803.2   -00703(.7.447-070/0345FF3..0/9/0.9/038/0/::7 .7907..4.9943079039.909870..:8  -00703( 9073038  .988:08 O O O 38. 574/:.914/.9:70   589003574/:.94303!7.43974007/00/0..0.0 .988:08 -00703(":.403/07403. .08003089.920909 5..0.447/.0/9/0.0.4254890 574/:.35.909 .203-08.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->