ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats. Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen.. In diezelfde tijd. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert.. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 . De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert.” schreef het bestuur. De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken. “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf.Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan. bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in . Er is veel in beweging.het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. op 23 mei. In het afgelopen voorjaar. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging.

afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken.org of telefoon: 0653998400. Ds.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011.’ Een Joods en een christelijk thema. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. met elk een eigen geschiedenis. hoort ook een bericht over de financiële zaken. We heetten ds. Bij een terugblik op het haast voorbije jaar. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag. Ds. Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni. Het thema: ‘Ballingschap. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. Jan Groenleer. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. mail: info@ojec. Pieter Goedendorp. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in.onderdak. Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. 4 . Krakau. Drs. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt.om de hoek bij Auschwitz. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. nam in juni afscheid. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari.

600 150 7.500 3. telefoon P. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15.000 29.Beweging M.600 425 3. Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1. 2012 Kantoorkosten o.625 Intern.000 6. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1.a.C.000 4.000 3.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o.275 Begrotingstekort 7. porti. etc.a.500 1.000 650 21.J.C.C.700 5 . Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p. conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I.

vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. Joodse Gemeente.org voor de meest recente informatie. Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema. met elk een eigen geschiedenis.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n. Golstraat 23.org Zie ook www.v. Utrecht. Commissie Leren&Vieren 6 . lid Lib. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York.kamer.a.a. een bepaald thema. info@ojec.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode.dr Herman M. kinderen en studenten € 110 p. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek.00 uur tot zondag 14. € 205 p. kamer.p. Datum weekend 2012: 3-5 februari.p. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal. Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o. Deelnemersprijzen: € 190 p.ojec. Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN. in 1-pers. 7411 BN Deventer. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof. 06-53998400. in 2-pers. tel. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen. Tijdens een weekend van vrijdag 17.p. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC. van Praag.

Krakau. expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau. 7 . figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. op nauwelijks 60 kilometer afstand. Krakau.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen. de tweede stad van Polen. tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ.

.en Oost-Europa.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop. was het thema van de conferentie. getoond door religieuze en niet-religieuze Polen. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 .” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal.. tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ . Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen. We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen.” stelt de ICCJ. De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden. voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden.‘Plein van de Helden van het Getto. Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein. “We erkennen de moed en het verzet. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis. Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa.

Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Over hen werd gezwegen. is de etnische nadruk die Polen leggen. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte. En wie daarover in gesprek komt met een Pool. Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis... maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog.. merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken.gewijd museum. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi. De Remah-synagoge. Een indrukwekkende plek.plaatsvervangend heeft geleden. We bezoeken enkele synagogen. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden. Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek. Als stenen zouden kunnen spreken. Met welke kracht de Joodse 9 . Leuk voor toeristen. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder. dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. aldus Mach. het centrale plein. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. Een cliché ja.. Kenmerkend voor de Poolse identiteit. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad. Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken. de kleinste sjoel in de wijk. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden. Die lijkt me nog niet voorbij. in verschillende staat van onderhoud. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis. Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof. Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. Prof. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden. zette kanttekeningen en gaf aan. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden.

de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. op de 7de juli. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau.de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. was er de gastheer. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz. in de tijd van de communistische dictatuur. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen. De gruwel is niet te vatten. Een actualiteit uit de Nederlandse context. Workshops. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen.samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. Deborah Weissman de toon van de conferentie. 10 . Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand. veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. teksten lazen of een gebed zegden. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. Manfred Deselaers. werden nieuwe bestuursleden verkozen. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. de wetgeving over de rituele slacht.

En het is in ons antwoord .en het antwoord van anderen . zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude.de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar. Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid. In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .dat we reden vinden om te hopen.” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage. 11 .te groot om tot een slotsom te kunnen komen. Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin.foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen.

Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen. naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder. Simon Schoon. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties.één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten. Er is een bezoek gebracht aan dr. De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 . gegroeid. over hun twijfels. ook werden punten van samenwerking benoemd. Micha van Dijk. vertrouwen en wantrouwen. Het gesprek stond onder leiding van prof.  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. gevoeligheden en engagement. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen. lid van de DB van het o j ec . Nes Ammim in Galilea. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël. met name aan joodse zijde. was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. nam aan de gesprekken deel. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . zoals rabbijn Francis Nataf.

zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren. Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede.beter begrepen. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. en in het bijzonder de Palestijnse christenen. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking. Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. Voor de houding. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken. Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd.bondgenoten van elkaar bent. Gezamenlijke uitdagingen. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof. de rituele slacht. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. Het vertrouwen dat je -over en weer. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan. in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht. is gegroeid en moet nog verder groeien. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen.verschillend blijft. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen. Bijzonder onderwijs. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis. 13 . willen we vaker samen oppakken. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is.

Een wereld waarin geen namen meer klinken. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor. Over een naam moet je een verhaal vertellen. Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. Siebelink. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren. Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. van homo’s. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood. van de cijfers en van de systematiek. 14 . Taal zoals de taal van de literatuur. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. kernachtig in bulletpoints.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. maar naar werken van Mulisch. Het echte spreken ontbreekt. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. ‘innovatie’. Als die verhalen tot je spreken. Alleen zo wordt het licht in de winter. is een onwereld. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. Wie niet over die taal beschikt. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. een onwerkelijkheid. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. Elsschot. We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort. Allemaal soorten. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen. komt die idealen. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep.‘leiderschap’. van daklozen en van bankiers. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen. Wat met deze reductie verloren gaat. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. We spreken van allochtonen. Wij leven in een tijd van algemeenheden. daar lijkt niemand oog voor te hebben.

zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H. De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. We bellen nog een keertje aan en roepen. maar op zondagmiddag is er geen geopend. maar doet niet open. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi. dat zo’n 900. maar ze laat ons graag de kerk zien. dat als een soort compound dienst doet. is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. zodra we beweging waarnemen. Oecumene staat hoog in het vaandel. De H. Maagd Maria. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. We besluiten door te rijden naar Mardin. maar wat is ons onduidelijk. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. De kerk bevindt zich achter een ferme muur. Diyarbakır.000 inwoners telt. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend. Er is iets mee. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır. Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. Zondagochtend vroeg. Vandaag is er geen viering. We bellen aan. de kerk van de H. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. Zij wordt momenteel gerestaureerd. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. Op zaterdagavond laat komen we aan. waarin een klokje hangt. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije. dat we priester zijn. We bellen nog eens aan. legt diens vrouw uit. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. de priester is naar Mardin. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. We moeten zijn in het 15 .

Dayro d’Mar Malke. het saffraanklooster. ziet hij het probleem niet. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. In de crypte bevindt zich het graf van de H. De volgende dag rijden we naar Enhil. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. Het is er gezellig. het oude Nisibis. sloten en prikkeldraad. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is. de middelste de kruisdood. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om. is de sfeer heel ontspannen. Het terrein wordt beheerst door één familie. Het terrein is afgezet met hekken. Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. Efrem heeft hier gestudeerd. Jakob van Nisibis. dat thans op de grens met Syrië ligt. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat.Dayro du Za’faran. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. op de vrije zondagmiddag. We bestellen een biertje bij het eten. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. Het is er zeer toeristisch. zien. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. de kerk van de H. Ook de H. uit de 5de eeuw. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt. en de Mar Kyriakos. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. We rijden door naar Nusaybın. die in een soort noodwoning boven de kerk woont. “kein Problem”. Kafro Tahtaito. De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. Bier is wel te koop. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. En dan valt de elektriciteit uit. maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. waar zij in kastelen van huizen wonen. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”. vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. Jesaja van Aleppo. Zoals vandaag. Kyriakos. We zoeken een tafeltje. wat achteraf. de kerk van de H.

die in Londen heeft gestudeerd. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. daarna reden we door Arkah. De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord. de godgewijde stilte. Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397. Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk. We passeerden eerst een militair checkpoint. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş. de duizend jaar oude olijfbomen.kloosterkerk. Dayro d’Mar Gabriel. Het contrast met de route erheen is groot. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. in het Turks Üçköy. maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”.

2.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. op zoek naar het Abrahamklooster. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen. in tegenstelling tot moslims. koekjes en theologie zijn de drie 18 . Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret. Ook de kloosters doen dit. met name jonge mensen en scholieren. Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran. betekent twee naturen. Hij wil het klooster van de H. Ach…. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend. worden we lastig gevallen door een groepje jongens. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd. Duophysites—van het grieks. Het wordt gedoogd. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. denken wij. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. Eugenois. modern Syrisch. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig. Monialen—kloosterlingen 3. Wanneer we ze proberen te negeren. 'Too dangerous'. Hij spreekt goed Nederlands. in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. De monnik vast tot zonsondergang. Maar aangekomen in Midyat. Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven. moet hij toch 21 dagen dienen. Velen in deze streek spreken Suryoyo. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. Dayro d’Mar Evgen.000 heeft afgekocht. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. en van de heilige abt Gabriël. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn.1. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on. is zijn korte uitleg. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. het Mor Abrohom Monastırı. nabij Nisibis herstarten. waarna hij. speciaal bij het zingen van het trishagion. We passen ons noodgedwongen aan. Hij ontvangt ons vriendelijk. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis.

kijkt Aziz even de andere kant op. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. Maar Simeon is er niet zo blij mee. in het Turks Barıştepe. Omdat we geld moeten pinnen. Op het feest van Kruisverheffing. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. De stad is niet alleen heel Koerdisch. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. We willen naar Hah. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. Als we de winkel uitlopen. ze werpen ons een grijnsblik toe. Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. gesticht in de 2de eeuw. Kruiskathedraal. Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. 14 september 2010. Hij heet Simeon. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. Maar we raken de weg kwijt. het Dayro d’Mar Yakub. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. weet niemand het antwoord. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. verdwijnt het onder water. in het Turks Anıtlı. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. gesticht in 419. en een Armeens klooster. het Dayro d’Yoldath Aloho. een letter die in het Turks niet. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen. Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. zeggen we in het Koerdisch “spas”. op z’n Engels Saimon uitgesproken. om het klooster van de Theotokos. We hebben als het ware niet. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. Als we foto’s maken. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld. maar keurig met een khimar. en als museum toegankelijk. te bezichtigen. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. maar in het Koerdisch wel voorkomt. Akdamar Adası. zou hem beter lijken. Simon. afgezien dan van het kruis op de koepel. dank u wel. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. of nog niet. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. maar ook zeer conservatief. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. Jakob. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer. in Salah. We overnachten in Bitlis. heeft de Armeense kerk voor 19 . Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. In 1915 is alles verwoest.

Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1). Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. We reizen weer naar het westen. Wanneer we de vlakte door zijn. dwars door Noord-Mesopotamië. naar de Bijbelse 20 . Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats.foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. De politie greep niet in. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. Zij wonen in tenten van geitenhaar. dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd. Radicale moslims waren hier zo boos over. Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. bestand tegen de verzengende zomerhitte.

zij heet Maryam. Het Noordrijk Israël en. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden. die ook in de Koran voorkomt. is nog steeds in shock. de Ayn Zeliha. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord. Daarna bereiken we İskenderun. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. het antieke Alexandrië bij Antiochië. eveneens vol heilige koikarpers. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen. Alle christenen kennen elkaar immers. Het water wordt naar kraantjes geleid. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open. dat hij een zoon heeft die Isa heet. We reizen door naar Karkamiş. Uiteraard bezoeken we die ook. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. het Karkemis uit Bijbelse tijd. een tot het katholicisme bekeerde moslim. al decennia. Het seminarie staat leeg. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. Opeens zegt hij. Het lijkt wel Lourdes. De Thomas-kerk werd een moskee. Van het christendom is geen spoor meer te bekennen. antwoorden we. waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. ons opgeknapt hebben.Nimrod (Gen 10:8-9). heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. later.. Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. een franciscanes uit Boston. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. Het is er zeer gezellig. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. In de Koran wordt Jesus Isa genoemd. De sfeer is zeer gemoedelijk. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. Dan spreekt een jongeman. Wanneer we in het Riha-hotel. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. Hij vraagt een foto van ons te maken. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. de Balikligöl. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. zuster Leonore. ongeacht tot welke kerk ze behoren. We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. Omdat zijn vriend bij hem staat. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. We kuieren nog wat rond. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld. Mooie naam. Eyyüp Peygamber Makamı. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. De dader was zijn privéchauffeur.. durven we hem niet te vragen of hij christen is. Zijn secretaresse.

Het is sabbat. Zondag wordt het in Tarsus gevierd. verzamelen zich. wordt het gesprek minder vriendelijk. de kerkmoskee. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. We besluiten er een paar mee te nemen. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. natuurlijk niet. Zij geldt als museum. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. Eindelijk kunnen we naar binnen. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Antiochië kent ook een synagoge. Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. Niemand durft ze uit te delen. Wellicht is de synagoge in gebruik. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. het graf van de profeet Daniël. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. de voormalige Paulus-kathedraal. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. Maar we mogen er nog niet in. Het is druk bij de grotkerk. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft. De katholieken uit de omgeving. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus. We trekken de stad in. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. Het is weliswaar een katholieke kerk. Daniël vraagt of we. Iedereen is er. gaat de aartsbisschop van İzmir. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. Ruggero Franceschino. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. tot ongeveer 300 km. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. moet entree betalen of wachten. overdonderd. Midden in de stad ligt de oude moskee. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. wanneer we de volgende keer komen. van Tarsus. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. Wie een uurtje te vroeg komt. inclusief de Turkse overheid. Mag je hem luiden? Nee. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. Petrus. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. De moskee heet nog steeds de Kilise Cami. voor Turkse begrippen een immens bedrag. voor.

We keren maar terug naar ons hotel. die uit het niets opduikt. wordt ons duidelijk gemaakt. zegt de bisschop in vloeiend Duits. veronderstellen wij. Archibald L. de Mor Petrus . wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren.M. Nee hoor.Mor Pavlus Kilisesi. en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend. Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. van Wieringen. blijken gevolgd te worden. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. uitgescholden in het Italiaans. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus.H.foto: als Abraham en Sara İskenderun. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood. “Der Ratzinger ist mein Papst”. Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). 23 . De Petrus en Paulus-kathedraal. Dr. Ze hebben misschien panne.

of je het in het groot doet of in het klein. Hier kan je dan meteen nog wat leren. de bediende.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Arnhem. De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. Andere steden volgden Amstelveen. Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. Dit alles prachtig versierd. Almere. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. Hoe je ook chanoeka viert. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. Een flesje olijfolie en ik kan op reis. Middelburg. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. Zutphen. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren. Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. Maastricht. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. Den Haag. Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. en bijv. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. De sjammasj. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. Niet veel groter dan een luciferdoosje. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen. Amersfoort. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. Nog vele jaren . Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. Haarlem. en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful