ojec blad2011dec-2

ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

op 23 mei.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving.. In het afgelopen voorjaar. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in . “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf.” schreef het bestuur. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 . De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven.. Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert. In diezelfde tijd. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging. De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats.Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan.het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen. Er is veel in beweging. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto. bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht.

Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris. met elk een eigen geschiedenis.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011. nam in juni afscheid. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. hoort ook een bericht over de financiële zaken. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. Ds. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. Het thema: ‘Ballingschap. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. 4 . Bij een terugblik op het haast voorbije jaar. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC. We heetten ds. Pieter Goedendorp. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in. heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. mail: info@ojec. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari. afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. Krakau. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag. Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt. Jan Groenleer. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen.onderdak.om de hoek bij Auschwitz.org of telefoon: 0653998400. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. Ds. Drs. Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland.’ Een Joods en een christelijk thema.

telefoon P.275 Begrotingstekort 7. 2012 Kantoorkosten o.000 29.000 4. Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1.a.J.500 3.C.625 Intern.000 6.Beweging M. Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p. conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1.000 650 21.700 5 .a.600 150 7. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15.C.600 425 3.500 1.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o. etc.000 3.C. porti.

dr Herman M. vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. van Praag.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n.p. Deelnemersprijzen: € 190 p. € 205 p.ojec. Joodse Gemeente.a.p. in 2-pers.v. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen.org voor de meest recente informatie. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode. Commissie Leren&Vieren 6 . Tijdens een weekend van vrijdag 17. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York. Datum weekend 2012: 3-5 februari. 7411 BN Deventer.kamer. Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek. 06-53998400. met elk een eigen geschiedenis. kamer. Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o. kinderen en studenten € 110 p.a. Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema. info@ojec.p. Utrecht. tel. een bepaald thema. Golstraat 23.org Zie ook www.00 uur tot zondag 14. in 1-pers. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof. lid Lib.

op nauwelijks 60 kilometer afstand. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau. 7 . Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. Krakau. tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. Krakau. expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. de tweede stad van Polen. eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen.

‘Plein van de Helden van het Getto. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 . getoond door religieuze en niet-religieuze Polen. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa. We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen..” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal.. was het thema van de conferentie. tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ . Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt. Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein. “We erkennen de moed en het verzet.en Oost-Europa. De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden. voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden. Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop.” stelt de ICCJ.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis.

Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan. Over hen werd gezwegen. aldus Mach. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi. Kenmerkend voor de Poolse identiteit.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden. Die lijkt me nog niet voorbij.. dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd.gewijd museum. Prof. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad.plaatsvervangend heeft geleden. We bezoeken enkele synagogen. Leuk voor toeristen. Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte. En wie daarover in gesprek komt met een Pool. De Remah-synagoge. merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. Een cliché ja.. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme. het centrale plein. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog. Een indrukwekkende plek. is de etnische nadruk die Polen leggen.. in verschillende staat van onderhoud. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden.. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. Met welke kracht de Joodse 9 . zette kanttekeningen en gaf aan. Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof. Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. Als stenen zouden kunnen spreken. Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. de kleinste sjoel in de wijk. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden. Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis.

samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien. De gruwel is niet te vatten. de wetgeving over de rituele slacht.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish.de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. teksten lazen of een gebed zegden. in de tijd van de communistische dictatuur. werden nieuwe bestuursleden verkozen. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau. Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ. Workshops. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen. Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied. Een actualiteit uit de Nederlandse context. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. op de 7de juli. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. was er de gastheer. Manfred Deselaers. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. 10 . Deborah Weissman de toon van de conferentie.

Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin.dat we reden vinden om te hopen.de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar.te groot om tot een slotsom te kunnen komen. En het is in ons antwoord . 11 . In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .en het antwoord van anderen .” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage. zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude. Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid.foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen.

Het gesprek stond onder leiding van prof. met name aan joodse zijde. De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. Micha van Dijk. gegroeid. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël.één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein. Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken. Er is een bezoek gebracht aan dr. vertrouwen en wantrouwen. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 .  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. over hun twijfels. gevoeligheden en engagement. Simon Schoon. lid van de DB van het o j ec . was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen. zoals rabbijn Francis Nataf. Nes Ammim in Galilea. ook werden punten van samenwerking benoemd. nam aan de gesprekken deel. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten.

Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis. Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken. in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. en in het bijzonder de Palestijnse christenen. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen.bondgenoten van elkaar bent. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen. Voor de houding. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede. Gezamenlijke uitdagingen. willen we vaker samen oppakken. 13 . Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd.beter begrepen. zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. Bijzonder onderwijs. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren.verschillend blijft. is gegroeid en moet nog verder groeien. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen. Het vertrouwen dat je -over en weer. de rituele slacht. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël.

Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. Wij leven in een tijd van algemeenheden. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. Een wereld waarin geen namen meer klinken. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt.‘leiderschap’. ‘innovatie’. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. Elsschot. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. Taal zoals de taal van de literatuur. van daklozen en van bankiers. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen. Alleen zo wordt het licht in de winter. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld. 14 . Siebelink. Het echte spreken ontbreekt. Wat met deze reductie verloren gaat. Wie niet over die taal beschikt. Allemaal soorten. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. van de cijfers en van de systematiek. maar naar werken van Mulisch. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. Als die verhalen tot je spreken. Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. van homo’s. We spreken van allochtonen. Over een naam moet je een verhaal vertellen. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. een onwerkelijkheid. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen. komt die idealen. daar lijkt niemand oog voor te hebben. is een onwereld. kernachtig in bulletpoints. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen.

maar doet niet open. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. We besluiten door te rijden naar Mardin. waarin een klokje hangt. is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. dat we priester zijn. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije. Zondagochtend vroeg. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. de kerk van de H. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend. Oecumene staat hoog in het vaandel. Diyarbakır. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. De kerk bevindt zich achter een ferme muur. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. maar ze laat ons graag de kerk zien. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi. maar op zondagmiddag is er geen geopend. legt diens vrouw uit. We bellen nog een keertje aan en roepen. Vandaag is er geen viering. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. We bellen nog eens aan. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. De H. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. dat zo’n 900. de priester is naar Mardin. Zij wordt momenteel gerestaureerd. We bellen aan. zodra we beweging waarnemen. We moeten zijn in het 15 . De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır.000 inwoners telt. Er is iets mee. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. Op zaterdagavond laat komen we aan. dat als een soort compound dienst doet. maar wat is ons onduidelijk. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H. Maagd Maria.

Jakob van Nisibis. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. “kein Problem”. Efrem heeft hier gestudeerd. de kerk van de H. In de crypte bevindt zich het graf van de H. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om. zien. Bier is wel te koop. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. wat achteraf. Dayro d’Mar Malke. maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. het oude Nisibis. Kafro Tahtaito. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. de kerk van de H. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. We bestellen een biertje bij het eten. ziet hij het probleem niet. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam.Dayro du Za’faran. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is. het saffraanklooster. die in een soort noodwoning boven de kerk woont. dat thans op de grens met Syrië ligt. Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. De volgende dag rijden we naar Enhil. We zoeken een tafeltje. sloten en prikkeldraad. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. Zoals vandaag. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. Het is er zeer toeristisch. uit de 5de eeuw. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. En dan valt de elektriciteit uit. Het terrein wordt beheerst door één familie. is de sfeer heel ontspannen. Het is er gezellig. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat. Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. Kyriakos. Het terrein is afgezet met hekken. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. Ook de H. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. waar zij in kastelen van huizen wonen. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. de middelste de kruisdood. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. en de Mar Kyriakos. op de vrije zondagmiddag. We rijden door naar Nusaybın. Jesaja van Aleppo.

maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”.kloosterkerk. in het Turks Üçköy. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. We passeerden eerst een militair checkpoint. de duizend jaar oude olijfbomen. Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was. daarna reden we door Arkah. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397. De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord. Dayro d’Mar Gabriel. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . die in Londen heeft gestudeerd. de godgewijde stilte. Het contrast met de route erheen is groot. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren. Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş. maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk.

Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran. Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. Ook de kloosters doen dit. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen. is zijn korte uitleg. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. betekent twee naturen. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn. En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend. Eugenois. speciaal bij het zingen van het trishagion. Wanneer we ze proberen te negeren. in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. Monialen—kloosterlingen 3. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. worden we lastig gevallen door een groepje jongens. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on. De monnik vast tot zonsondergang. modern Syrisch. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. waarna hij. met name jonge mensen en scholieren. 'Too dangerous'. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven. Hij ontvangt ons vriendelijk. en van de heilige abt Gabriël.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. nabij Nisibis herstarten.000 heeft afgekocht. Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. We passen ons noodgedwongen aan. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. koekjes en theologie zijn de drie 18 . Hij wil het klooster van de H.1. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd. in tegenstelling tot moslims. Dayro d’Mar Evgen. 2. Duophysites—van het grieks. Hij spreekt goed Nederlands. het Mor Abrohom Monastırı. Het wordt gedoogd. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis. denken wij. op zoek naar het Abrahamklooster. moet hij toch 21 dagen dienen. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. Velen in deze streek spreken Suryoyo. Ach…. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. Maar aangekomen in Midyat. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar.

Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. Simon. Jakob. In 1915 is alles verwoest. Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. Akdamar Adası. het Dayro d’Yoldath Aloho. het Dayro d’Mar Yakub. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. Maar we raken de weg kwijt. 14 september 2010. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. dank u wel. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. in het Turks Anıtlı. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. zeggen we in het Koerdisch “spas”. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. De stad is niet alleen heel Koerdisch. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld. om het klooster van de Theotokos. maar in het Koerdisch wel voorkomt. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. We overnachten in Bitlis. afgezien dan van het kruis op de koepel. Als we foto’s maken. te bezichtigen. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. maar keurig met een khimar. weet niemand het antwoord. heeft de Armeense kerk voor 19 . gesticht in 419. verdwijnt het onder water. en als museum toegankelijk. gesticht in de 2de eeuw. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. zou hem beter lijken. in het Turks Barıştepe. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. op z’n Engels Saimon uitgesproken. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. We hebben als het ware niet. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. of nog niet. Maar Simeon is er niet zo blij mee. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. Kruiskathedraal. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen. en een Armeens klooster. een letter die in het Turks niet. Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. maar ook zeer conservatief. Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. kijkt Aziz even de andere kant op. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer. Omdat we geld moeten pinnen. in Salah. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. Als we de winkel uitlopen. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. Hij heet Simeon. Op het feest van Kruisverheffing. ze werpen ons een grijnsblik toe. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. We willen naar Hah.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten.

Zij wonen in tenten van geitenhaar. Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. bestand tegen de verzengende zomerhitte. dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. De politie greep niet in. Wanneer we de vlakte door zijn.foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. naar de Bijbelse 20 . Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1). We reizen weer naar het westen. Radicale moslims waren hier zo boos over. Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd. Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats. maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. dwars door Noord-Mesopotamië.

zij heet Maryam. Het seminarie staat leeg. waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. al decennia. Van het christendom is geen spoor meer te bekennen. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. dat hij een zoon heeft die Isa heet. De dader was zijn privéchauffeur. zuster Leonore. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. Zijn secretaresse. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open. het Karkemis uit Bijbelse tijd. Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden. Het Noordrijk Israël en. Eyyüp Peygamber Makamı. Uiteraard bezoeken we die ook. een tot het katholicisme bekeerde moslim. In de Koran wordt Jesus Isa genoemd. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. We kuieren nog wat rond.. eveneens vol heilige koikarpers. de Ayn Zeliha. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. We reizen door naar Karkamiş. Hij vraagt een foto van ons te maken. is nog steeds in shock. Opeens zegt hij. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft.Nimrod (Gen 10:8-9). We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. het antieke Alexandrië bij Antiochië. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. Het water wordt naar kraantjes geleid. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. Het lijkt wel Lourdes. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld. Alle christenen kennen elkaar immers. antwoorden we.. De Thomas-kerk werd een moskee. durven we hem niet te vragen of hij christen is. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. Wanneer we in het Riha-hotel. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. later. de Balikligöl. Dan spreekt een jongeman. ongeacht tot welke kerk ze behoren. Mooie naam. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. een franciscanes uit Boston. De sfeer is zeer gemoedelijk. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. ons opgeknapt hebben. die ook in de Koran voorkomt. de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. Daarna bereiken we İskenderun. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. Omdat zijn vriend bij hem staat. Het is er zeer gezellig.

Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. We besluiten er een paar mee te nemen. voor Turkse begrippen een immens bedrag. de kerkmoskee. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. Mag je hem luiden? Nee. Iedereen is er. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. moet entree betalen of wachten. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. Petrus. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. voor. Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad. het graf van de profeet Daniël. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. Antiochië kent ook een synagoge. overdonderd. Zondag wordt het in Tarsus gevierd. tot ongeveer 300 km. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. wordt het gesprek minder vriendelijk. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. De moskee heet nog steeds de Kilise Cami. van Tarsus. Eindelijk kunnen we naar binnen. Ruggero Franceschino. verzamelen zich. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. natuurlijk niet. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. Daniël vraagt of we. Wie een uurtje te vroeg komt. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. Midden in de stad ligt de oude moskee. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. gaat de aartsbisschop van İzmir. de voormalige Paulus-kathedraal. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. Niemand durft ze uit te delen. De katholieken uit de omgeving. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. Het is druk bij de grotkerk. inclusief de Turkse overheid. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . Het is sabbat. Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. wanneer we de volgende keer komen. Maar we mogen er nog niet in. Wellicht is de synagoge in gebruik. We trekken de stad in. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. Zij geldt als museum. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. Het is weliswaar een katholieke kerk.

Ze hebben misschien panne. Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop.foto: als Abraham en Sara İskenderun. 23 . die uit het niets opduikt. zegt de bisschop in vloeiend Duits. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren. Dr. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus. veronderstellen wij.H. De Petrus en Paulus-kathedraal. wordt ons duidelijk gemaakt. uitgescholden in het Italiaans. van Wieringen. wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır. We keren maar terug naar ons hotel.Mor Pavlus Kilisesi.M. en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. de Mor Petrus . blijken gevolgd te worden. Nee hoor. “Der Ratzinger ist mein Papst”. Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. Archibald L. Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam.

vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. of je het in het groot doet of in het klein. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. Andere steden volgden Amstelveen. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. Den Haag. Hier kan je dan meteen nog wat leren. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. Niet veel groter dan een luciferdoosje. Middelburg.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. Zutphen. en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen. Maastricht. Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. Amersfoort. Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica. Arnhem. Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. en bijv. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes. Nog vele jaren . En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. Een flesje olijfolie en ik kan op reis.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. De sjammasj. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen. Almere. Hoe je ook chanoeka viert. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz. de bediende. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. Haarlem. Dit alles prachtig versierd. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful