ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

In het afgelopen voorjaar. In diezelfde tijd. op 23 mei. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was. De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden.. Er is veel in beweging. Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen. bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving. “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf. De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert.. vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in .het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 .” schreef het bestuur. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto.Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan.

Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. Het thema: ‘Ballingschap. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken. heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt. Ds. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. 4 . Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in.onderdak. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. met elk een eigen geschiedenis. Krakau.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. We heetten ds. Jan Groenleer. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni.org of telefoon: 0653998400. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. mail: info@ojec. nam in juni afscheid. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC. hoort ook een bericht over de financiële zaken.om de hoek bij Auschwitz. Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris. Drs. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen. Ds. Bij een terugblik op het haast voorbije jaar. Pieter Goedendorp. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC.’ Een Joods en een christelijk thema. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa.

700 5 .275 Begrotingstekort 7. telefoon P.000 650 21.000 4. Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1.000 3. etc.a.500 3. conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I.C.625 Intern. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1.Beweging M.J.000 29.a.C. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o.500 1.600 150 7. Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p.600 425 3.C. porti.000 6. 2012 Kantoorkosten o.

Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema.dr Herman M. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek. Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN.00 uur tot zondag 14. lid Lib.p.org Zie ook www. Joodse Gemeente. Deelnemersprijzen: € 190 p.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n.a. Commissie Leren&Vieren 6 . 7411 BN Deventer. Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o. tel. in 2-pers.p.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode.v. Datum weekend 2012: 3-5 februari. info@ojec. kinderen en studenten € 110 p. 06-53998400. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York. Golstraat 23. met elk een eigen geschiedenis. Tijdens een weekend van vrijdag 17.ojec.kamer. € 205 p. van Praag. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof. kamer.org voor de meest recente informatie.p. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen. in 1-pers. Utrecht. vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. een bepaald thema.a. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC.

expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen. Krakau. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. op nauwelijks 60 kilometer afstand. figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. de tweede stad van Polen. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen. 7 . Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ. Krakau.

tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ . “We erkennen de moed en het verzet.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop. Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen.. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis. was het thema van de conferentie. Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau.‘Plein van de Helden van het Getto. De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden..” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal. We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen.” stelt de ICCJ. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa.en Oost-Europa. Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 . voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden. getoond door religieuze en niet-religieuze Polen.

Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek. zette kanttekeningen en gaf aan. Met welke kracht de Joodse 9 . Kenmerkend voor de Poolse identiteit. aldus Mach. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog. maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken. de kleinste sjoel in de wijk. We bezoeken enkele synagogen. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. Een cliché ja. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz.. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden. De Remah-synagoge. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden. Over hen werd gezwegen. Een indrukwekkende plek. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis. is de etnische nadruk die Polen leggen. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan.. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme. merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden.gewijd museum. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. Die lijkt me nog niet voorbij. Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. Als stenen zouden kunnen spreken. dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd. het centrale plein. Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis.plaatsvervangend heeft geleden. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. in verschillende staat van onderhoud. Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. Prof.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden.. En wie daarover in gesprek komt met een Pool.. Leuk voor toeristen. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte.

Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen. Deborah Weissman de toon van de conferentie. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. Workshops. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau. was er de gastheer. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. werden nieuwe bestuursleden verkozen. in de tijd van de communistische dictatuur. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Een actualiteit uit de Nederlandse context. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. De gruwel is niet te vatten. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish. Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied.de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. 10 . veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ. de wetgeving over de rituele slacht. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. Manfred Deselaers. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. op de 7de juli. teksten lazen of een gebed zegden.samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien.

Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin.te groot om tot een slotsom te kunnen komen. En het is in ons antwoord . In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .en het antwoord van anderen .de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar.” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage. zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude.dat we reden vinden om te hopen. 11 .foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen. Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid.

naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder. gegroeid. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten.  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. zoals rabbijn Francis Nataf. met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. gevoeligheden en engagement. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. Het gesprek stond onder leiding van prof. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 . Er is een bezoek gebracht aan dr. nam aan de gesprekken deel. was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken. met name aan joodse zijde. ook werden punten van samenwerking benoemd. Simon Schoon.één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein. over hun twijfels. De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël. lid van de DB van het o j ec . Micha van Dijk. vertrouwen en wantrouwen. Nes Ammim in Galilea. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties.

Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël. De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof.verschillend blijft. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. 13 . Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. en in het bijzonder de Palestijnse christenen. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken.beter begrepen. Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd. Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen. is gegroeid en moet nog verder groeien. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen.bondgenoten van elkaar bent. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren. willen we vaker samen oppakken. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. Gezamenlijke uitdagingen. Voor de houding. Bijzonder onderwijs. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. de rituele slacht. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. Het vertrouwen dat je -over en weer. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren.

Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. Elsschot. Over een naam moet je een verhaal vertellen. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. Een wereld waarin geen namen meer klinken. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. kernachtig in bulletpoints. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. komt die idealen. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. van homo’s. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. Siebelink. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen. Taal zoals de taal van de literatuur. Wij leven in een tijd van algemeenheden. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen. een onwerkelijkheid. Wie niet over die taal beschikt. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep. Als die verhalen tot je spreken. van de cijfers en van de systematiek. Alleen zo wordt het licht in de winter. is een onwereld. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor. Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. 14 . We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. maar naar werken van Mulisch. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. Allemaal soorten.‘leiderschap’. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. ‘innovatie’. Wat met deze reductie verloren gaat. daar lijkt niemand oog voor te hebben. We spreken van allochtonen. Het echte spreken ontbreekt. van daklozen en van bankiers. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen.

De kerk bevindt zich achter een ferme muur. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk. Op zaterdagavond laat komen we aan. dat zo’n 900. Vandaag is er geen viering. Maagd Maria. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. We besluiten door te rijden naar Mardin. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. Zondagochtend vroeg. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi. Er is iets mee. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır. Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. dat we priester zijn. Oecumene staat hoog in het vaandel.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije.000 inwoners telt. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. Zij wordt momenteel gerestaureerd. We bellen nog eens aan. De H. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. zodra we beweging waarnemen. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben. We bellen aan. maar doet niet open. maar ze laat ons graag de kerk zien. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. de priester is naar Mardin. We moeten zijn in het 15 . is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. waarin een klokje hangt. de kerk van de H. maar wat is ons onduidelijk. Diyarbakır. dat als een soort compound dienst doet. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H. maar op zondagmiddag is er geen geopend. zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. legt diens vrouw uit. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. We bellen nog een keertje aan en roepen.

De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. Het terrein wordt beheerst door één familie. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden.Dayro du Za’faran. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. De volgende dag rijden we naar Enhil. Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”. uit de 5de eeuw. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . Jesaja van Aleppo. ziet hij het probleem niet. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. de kerk van de H. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. waar zij in kastelen van huizen wonen. die in een soort noodwoning boven de kerk woont. dat thans op de grens met Syrië ligt. Efrem heeft hier gestudeerd. Bier is wel te koop. Kyriakos. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. is de sfeer heel ontspannen. Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. wat achteraf. We bestellen een biertje bij het eten. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om. Het is er gezellig. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. In de crypte bevindt zich het graf van de H. zien. op de vrije zondagmiddag. en de Mar Kyriakos. Het is er zeer toeristisch. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. Ook de H. maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. Zoals vandaag. “kein Problem”. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam. We rijden door naar Nusaybın. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. We zoeken een tafeltje. Kafro Tahtaito. Jakob van Nisibis. En dan valt de elektriciteit uit. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. het oude Nisibis. Het terrein is afgezet met hekken. het saffraanklooster. Dayro d’Mar Malke. de kerk van de H. de middelste de kruisdood. sloten en prikkeldraad. maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is.

daarna reden we door Arkah. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. de duizend jaar oude olijfbomen. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”. de godgewijde stilte. Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. Het contrast met de route erheen is groot. Dayro d’Mar Gabriel. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş.kloosterkerk. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk. maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord. We passeerden eerst een militair checkpoint. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. in het Turks Üçköy. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. die in Londen heeft gestudeerd. Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397.

Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar. Ach…. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. worden we lastig gevallen door een groepje jongens. Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran. betekent twee naturen. Hij spreekt goed Nederlands. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on. Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. Hij ontvangt ons vriendelijk. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig. We passen ons noodgedwongen aan. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen. De monnik vast tot zonsondergang.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. Hij wil het klooster van de H. modern Syrisch. moet hij toch 21 dagen dienen. in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. Duophysites—van het grieks. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. Maar aangekomen in Midyat. En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend. met name jonge mensen en scholieren. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie. denken wij. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. Velen in deze streek spreken Suryoyo. is zijn korte uitleg. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven. Monialen—kloosterlingen 3. het Mor Abrohom Monastırı. Dayro d’Mar Evgen.1. speciaal bij het zingen van het trishagion. Wanneer we ze proberen te negeren. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. en van de heilige abt Gabriël. Ook de kloosters doen dit.000 heeft afgekocht. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. in tegenstelling tot moslims. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. 'Too dangerous'. Het wordt gedoogd. op zoek naar het Abrahamklooster. waarna hij. koekjes en theologie zijn de drie 18 . 2. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. Eugenois. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. nabij Nisibis herstarten.

afgezien dan van het kruis op de koepel. We willen naar Hah. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. of nog niet. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. en als museum toegankelijk. ze werpen ons een grijnsblik toe. weet niemand het antwoord. Als we de winkel uitlopen. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. op z’n Engels Saimon uitgesproken. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. kijkt Aziz even de andere kant op. te bezichtigen. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. om het klooster van de Theotokos. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. gesticht in 419. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. het Dayro d’Mar Yakub. in het Turks Anıtlı. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer. in het Turks Barıştepe. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. We hebben als het ware niet. Akdamar Adası. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten. maar in het Koerdisch wel voorkomt. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. maar keurig met een khimar. We overnachten in Bitlis. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. het Dayro d’Yoldath Aloho. Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt. heeft de Armeense kerk voor 19 . Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. in Salah. Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. Simon. In 1915 is alles verwoest. verdwijnt het onder water. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. Hij heet Simeon. Kruiskathedraal. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. een letter die in het Turks niet. Omdat we geld moeten pinnen. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Maar we raken de weg kwijt. zeggen we in het Koerdisch “spas”. De stad is niet alleen heel Koerdisch. 14 september 2010. Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. Als we foto’s maken. dank u wel. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. en een Armeens klooster. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. Op het feest van Kruisverheffing. gesticht in de 2de eeuw. zou hem beter lijken. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. Maar Simeon is er niet zo blij mee. Jakob. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. maar ook zeer conservatief.

De politie greep niet in. Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1). dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. We reizen weer naar het westen. bestand tegen de verzengende zomerhitte. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. Zij wonen in tenten van geitenhaar. Radicale moslims waren hier zo boos over. maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. Wanneer we de vlakte door zijn. dwars door Noord-Mesopotamië.foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. naar de Bijbelse 20 . Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats.

Van het christendom is geen spoor meer te bekennen.. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. In de Koran wordt Jesus Isa genoemd. dat hij een zoon heeft die Isa heet. een tot het katholicisme bekeerde moslim. ongeacht tot welke kerk ze behoren. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. We kuieren nog wat rond. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. een franciscanes uit Boston. Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord.Nimrod (Gen 10:8-9). de Balikligöl. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open.. het antieke Alexandrië bij Antiochië. al decennia. de Ayn Zeliha. De Thomas-kerk werd een moskee. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. Het water wordt naar kraantjes geleid. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. Mooie naam. Het Noordrijk Israël en. Hij vraagt een foto van ons te maken. Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. die ook in de Koran voorkomt. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. Het seminarie staat leeg. Het is er zeer gezellig. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. zij heet Maryam. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. later. antwoorden we. Opeens zegt hij. zuster Leonore. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. eveneens vol heilige koikarpers. We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. Omdat zijn vriend bij hem staat. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld. Zijn secretaresse. Daarna bereiken we İskenderun. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. Het lijkt wel Lourdes. waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. Dan spreekt een jongeman. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. het Karkemis uit Bijbelse tijd. De dader was zijn privéchauffeur. ons opgeknapt hebben. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft. is nog steeds in shock. Eyyüp Peygamber Makamı. De sfeer is zeer gemoedelijk. We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. Uiteraard bezoeken we die ook. waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. durven we hem niet te vragen of hij christen is. Wanneer we in het Riha-hotel. Alle christenen kennen elkaar immers. We reizen door naar Karkamiş.

overdonderd. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. De katholieken uit de omgeving. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. het graf van de profeet Daniël. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. We trekken de stad in. Wellicht is de synagoge in gebruik. Daniël vraagt of we. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. de kerkmoskee. Petrus. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. Antiochië kent ook een synagoge. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus. inclusief de Turkse overheid. Wie een uurtje te vroeg komt. Niemand durft ze uit te delen. Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. Iedereen is er. Eindelijk kunnen we naar binnen. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft. Zondag wordt het in Tarsus gevierd. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. moet entree betalen of wachten. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. verzamelen zich. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. De moskee heet nog steeds de Kilise Cami. Het is sabbat. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. Zij geldt als museum. van Tarsus. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. de voormalige Paulus-kathedraal. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. tot ongeveer 300 km.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. natuurlijk niet. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. gaat de aartsbisschop van İzmir. voor Turkse begrippen een immens bedrag. Het is weliswaar een katholieke kerk. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. Ruggero Franceschino. wanneer we de volgende keer komen. We besluiten er een paar mee te nemen. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. voor. Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. Midden in de stad ligt de oude moskee. Maar we mogen er nog niet in. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt. Mag je hem luiden? Nee. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. Het is druk bij de grotkerk. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. wordt het gesprek minder vriendelijk.

en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood.foto: als Abraham en Sara İskenderun. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır. blijken gevolgd te worden. wordt ons duidelijk gemaakt.M. wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. Nee hoor. is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. 23 . van Wieringen. die uit het niets opduikt. Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. We keren maar terug naar ons hotel. Archibald L. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop.H. veronderstellen wij. Dr.Mor Pavlus Kilisesi. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). “Der Ratzinger ist mein Papst”. zegt de bisschop in vloeiend Duits. Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. de Mor Petrus . De Petrus en Paulus-kathedraal. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. uitgescholden in het Italiaans. Ze hebben misschien panne. Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum.

Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Maastricht. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. Haarlem. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. of je het in het groot doet of in het klein. Niet veel groter dan een luciferdoosje. Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. Zutphen. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen. Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. Hier kan je dan meteen nog wat leren. Middelburg. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. Andere steden volgden Amstelveen. Een flesje olijfolie en ik kan op reis. De sjammasj. En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. Hoe je ook chanoeka viert. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Arnhem. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. Almere. Dit alles prachtig versierd. de bediende. en bijv. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. Den Haag. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. Amersfoort. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. Nog vele jaren . De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful