ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

In diezelfde tijd. Er is veel in beweging. op 23 mei. De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven..het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen.” schreef het bestuur. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken. In het afgelopen voorjaar. “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf. vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 . bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht.. De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in . Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was.Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan.

Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. Ds. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. Bij een terugblik op het haast voorbije jaar. We heetten ds.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni.’ Een Joods en een christelijk thema. Jan Groenleer. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. met elk een eigen geschiedenis. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. mail: info@ojec. Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC.om de hoek bij Auschwitz. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa. Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. Ds.org of telefoon: 0653998400.onderdak. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari. Het thema: ‘Ballingschap. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. Pieter Goedendorp. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen. Krakau. Drs. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. 4 . hoort ook een bericht over de financiële zaken. afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken. heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. nam in juni afscheid.

Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1.000 29.700 5 .000 650 21.J. 2012 Kantoorkosten o.000 3.000 6.Beweging M.625 Intern.C.a. conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I. Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p. porti. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15.C.500 3.500 1. etc.000 4.C. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o. telefoon P.600 150 7.600 425 3.275 Begrotingstekort 7.a.

in 2-pers. met elk een eigen geschiedenis.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n.00 uur tot zondag 14.org Zie ook www.p.a. vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. 06-53998400. Tijdens een weekend van vrijdag 17.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode. Joodse Gemeente. kinderen en studenten € 110 p. € 205 p. tel. van Praag.dr Herman M. een bepaald thema. Golstraat 23.kamer. Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN. kamer.p.v. Datum weekend 2012: 3-5 februari. lid Lib. Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal. info@ojec. 7411 BN Deventer.p. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek. Utrecht.ojec. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof. Deelnemersprijzen: € 190 p. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen.a. in 1-pers. Commissie Leren&Vieren 6 .org voor de meest recente informatie. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC. Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o.

de tweede stad van Polen. Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen. op nauwelijks 60 kilometer afstand. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau. figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. Krakau. tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. Krakau. 7 .

” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis. was het thema van de conferentie. tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ .. De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden. “We erkennen de moed en het verzet. voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden. Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop.‘Plein van de Helden van het Getto. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder. getoond door religieuze en niet-religieuze Polen. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 . Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein. We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen. Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt.” stelt de ICCJ.en Oost-Europa. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen..

dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte. Kenmerkend voor de Poolse identiteit. het centrale plein.. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden.gewijd museum. is de etnische nadruk die Polen leggen. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. Leuk voor toeristen. Prof.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme.. de kleinste sjoel in de wijk. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder. En wie daarover in gesprek komt met een Pool.. maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. Die lijkt me nog niet voorbij. De Remah-synagoge. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden. We bezoeken enkele synagogen. Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog.. Over hen werd gezwegen. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden. in verschillende staat van onderhoud. Een cliché ja. Een indrukwekkende plek. Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. aldus Mach. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan. zette kanttekeningen en gaf aan. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden. Als stenen zouden kunnen spreken.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. Met welke kracht de Joodse 9 . Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis.plaatsvervangend heeft geleden. Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit. Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof.

de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. de wetgeving over de rituele slacht. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. Workshops. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau. Een actualiteit uit de Nederlandse context. teksten lazen of een gebed zegden. Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. 10 . werden nieuwe bestuursleden verkozen. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz. Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied. was er de gastheer. Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. Manfred Deselaers. De gruwel is niet te vatten. op de 7de juli. in de tijd van de communistische dictatuur. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. Deborah Weissman de toon van de conferentie. veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog.samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen.

11 . zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude. Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid.te groot om tot een slotsom te kunnen komen.en het antwoord van anderen . Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin.dat we reden vinden om te hopen. En het is in ons antwoord .” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage.de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar.foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen. In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .

gegroeid. Simon Schoon. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . gevoeligheden en engagement. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 . met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. Er is een bezoek gebracht aan dr. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties. ook werden punten van samenwerking benoemd. vertrouwen en wantrouwen. lid van de DB van het o j ec .één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein. nam aan de gesprekken deel. Het gesprek stond onder leiding van prof. naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder. De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt.  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. over hun twijfels. was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. Nes Ammim in Galilea. Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten. Micha van Dijk. zoals rabbijn Francis Nataf. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. met name aan joodse zijde. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen.

De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof. de rituele slacht. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. willen we vaker samen oppakken. Bijzonder onderwijs. Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd.bondgenoten van elkaar bent. is gegroeid en moet nog verder groeien. Gezamenlijke uitdagingen. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen. 13 . en in het bijzonder de Palestijnse christenen. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël. Het vertrouwen dat je -over en weer. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht. Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede.verschillend blijft. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren. Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan.beter begrepen. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël. Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. Voor de houding. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis.

We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort. kernachtig in bulletpoints. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep. Een wereld waarin geen namen meer klinken. maar naar werken van Mulisch. Wie niet over die taal beschikt. Het echte spreken ontbreekt. Als die verhalen tot je spreken. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. is een onwereld. daar lijkt niemand oog voor te hebben. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen. Elsschot. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. van homo’s. Over een naam moet je een verhaal vertellen. We spreken van allochtonen. Wij leven in een tijd van algemeenheden.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. Allemaal soorten.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. Taal zoals de taal van de literatuur. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen. Siebelink. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen. komt die idealen. Alleen zo wordt het licht in de winter. Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. 14 .‘leiderschap’. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. van daklozen en van bankiers. een onwerkelijkheid. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. van de cijfers en van de systematiek. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. ‘innovatie’. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen. Wat met deze reductie verloren gaat. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld.

De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben.000 inwoners telt. Er is iets mee. Maagd Maria. Zondagochtend vroeg. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. De kerk bevindt zich achter een ferme muur. de kerk van de H. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. maar ze laat ons graag de kerk zien. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. Zij wordt momenteel gerestaureerd. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. Oecumene staat hoog in het vaandel. dat als een soort compound dienst doet. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır. legt diens vrouw uit. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. dat zo’n 900. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. maar op zondagmiddag is er geen geopend. waarin een klokje hangt. de priester is naar Mardin. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. dat we priester zijn. zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend. zodra we beweging waarnemen. Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. De H. We bellen nog een keertje aan en roepen. Diyarbakır. We bellen aan. Vandaag is er geen viering. Op zaterdagavond laat komen we aan. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. We bellen nog eens aan. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. We besluiten door te rijden naar Mardin. maar doet niet open. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije. is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. We moeten zijn in het 15 . maar wat is ons onduidelijk. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi.

Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. wat achteraf. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. de kerk van de H. Dayro d’Mar Malke. De volgende dag rijden we naar Enhil. de middelste de kruisdood. Zoals vandaag. die in een soort noodwoning boven de kerk woont. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. de kerk van de H. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. Kafro Tahtaito. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. is de sfeer heel ontspannen. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. Het terrein is afgezet met hekken. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. Jesaja van Aleppo. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. dat thans op de grens met Syrië ligt. Kyriakos. Efrem heeft hier gestudeerd. Ook de H. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam. Jakob van Nisibis. waar zij in kastelen van huizen wonen. zien. We bestellen een biertje bij het eten. sloten en prikkeldraad. het oude Nisibis. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. We rijden door naar Nusaybın. en de Mar Kyriakos. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden. Het terrein wordt beheerst door één familie. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. En dan valt de elektriciteit uit. ziet hij het probleem niet. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. Het is er zeer toeristisch. Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. “kein Problem”. vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. Het is er gezellig. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. het saffraanklooster. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt.Dayro du Za’faran. In de crypte bevindt zich het graf van de H. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. uit de 5de eeuw. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. op de vrije zondagmiddag. We zoeken een tafeltje. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. Bier is wel te koop. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om.

de godgewijde stilte. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk. Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. Het contrast met de route erheen is groot. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş. in het Turks Üçköy. We passeerden eerst een militair checkpoint. maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. de duizend jaar oude olijfbomen. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord. die in Londen heeft gestudeerd. maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was. Dayro d’Mar Gabriel. Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397. daarna reden we door Arkah. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster.kloosterkerk.

betekent twee naturen. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. is zijn korte uitleg. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen. waarna hij. Ach…. Duophysites—van het grieks. De monnik vast tot zonsondergang. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. koekjes en theologie zijn de drie 18 . op zoek naar het Abrahamklooster. Ook de kloosters doen dit. het Mor Abrohom Monastırı. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. Velen in deze streek spreken Suryoyo. We passen ons noodgedwongen aan. nabij Nisibis herstarten. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen. Monialen—kloosterlingen 3. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven. Het wordt gedoogd. Dayro d’Mar Evgen. 2. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. 'Too dangerous'. worden we lastig gevallen door een groepje jongens. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar. in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. met name jonge mensen en scholieren. Eugenois. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. speciaal bij het zingen van het trishagion. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie. moet hij toch 21 dagen dienen. Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. Hij wil het klooster van de H. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. in tegenstelling tot moslims. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn. Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret.000 heeft afgekocht. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig.1. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. Hij ontvangt ons vriendelijk. en van de heilige abt Gabriël. Maar aangekomen in Midyat. Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. Wanneer we ze proberen te negeren. Hij spreekt goed Nederlands. modern Syrisch. denken wij. Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend.

Maar we raken de weg kwijt. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. om het klooster van de Theotokos. Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. We hebben als het ware niet. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. verdwijnt het onder water. in het Turks Barıştepe. dank u wel. zou hem beter lijken. Jakob. of nog niet. afgezien dan van het kruis op de koepel. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. en een Armeens klooster. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. het Dayro d’Mar Yakub. op z’n Engels Saimon uitgesproken. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. te bezichtigen. gesticht in 419. Kruiskathedraal. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. maar in het Koerdisch wel voorkomt. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld. Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. De stad is niet alleen heel Koerdisch. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. in het Turks Anıtlı. Omdat we geld moeten pinnen.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. Akdamar Adası. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. heeft de Armeense kerk voor 19 . Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. Op het feest van Kruisverheffing. Maar Simeon is er niet zo blij mee. en als museum toegankelijk. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. Simon. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. Als we foto’s maken. maar keurig met een khimar. ze werpen ons een grijnsblik toe. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer. het Dayro d’Yoldath Aloho. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. maar ook zeer conservatief. een letter die in het Turks niet. weet niemand het antwoord. kijkt Aziz even de andere kant op. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. Als we de winkel uitlopen. zeggen we in het Koerdisch “spas”. Hij heet Simeon. gesticht in de 2de eeuw. in Salah. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. 14 september 2010. Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt. In 1915 is alles verwoest. We willen naar Hah. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. We overnachten in Bitlis. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen.

Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats. De politie greep niet in.foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. dwars door Noord-Mesopotamië. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1). bestand tegen de verzengende zomerhitte. Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. Zij wonen in tenten van geitenhaar. dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. We reizen weer naar het westen. maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. Radicale moslims waren hier zo boos over. Wanneer we de vlakte door zijn. Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. naar de Bijbelse 20 . Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd.

Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. We kuieren nog wat rond. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen.Nimrod (Gen 10:8-9). We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. een tot het katholicisme bekeerde moslim. Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. Het water wordt naar kraantjes geleid. Zijn secretaresse. Dan spreekt een jongeman. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. het Karkemis uit Bijbelse tijd. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft. de Ayn Zeliha. zij heet Maryam. Hij vraagt een foto van ons te maken. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld.. Mooie naam. de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. die ook in de Koran voorkomt. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. Het is er zeer gezellig. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. de Balikligöl. Uiteraard bezoeken we die ook. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. Alle christenen kennen elkaar immers. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. eveneens vol heilige koikarpers.. Wanneer we in het Riha-hotel. waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. Het lijkt wel Lourdes. dat hij een zoon heeft die Isa heet. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. We reizen door naar Karkamiş. Het seminarie staat leeg. Het Noordrijk Israël en. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. durven we hem niet te vragen of hij christen is. heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. In de Koran wordt Jesus Isa genoemd. Eyyüp Peygamber Makamı. Daarna bereiken we İskenderun. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. ongeacht tot welke kerk ze behoren. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. zuster Leonore. ons opgeknapt hebben. De sfeer is zeer gemoedelijk. De dader was zijn privéchauffeur. het antieke Alexandrië bij Antiochië. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . Van het christendom is geen spoor meer te bekennen. een franciscanes uit Boston. Opeens zegt hij. De Thomas-kerk werd een moskee. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. al decennia. We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. antwoorden we. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. later. Omdat zijn vriend bij hem staat. is nog steeds in shock.

tot ongeveer 300 km. Wie een uurtje te vroeg komt. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. gaat de aartsbisschop van İzmir. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. We besluiten er een paar mee te nemen. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. Niemand durft ze uit te delen. Het is weliswaar een katholieke kerk. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. het graf van de profeet Daniël. Mag je hem luiden? Nee. Het is sabbat. Zondag wordt het in Tarsus gevierd. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. voor Turkse begrippen een immens bedrag. Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. Antiochië kent ook een synagoge. de voormalige Paulus-kathedraal. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. wanneer we de volgende keer komen. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. wordt het gesprek minder vriendelijk. Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. Midden in de stad ligt de oude moskee. Eindelijk kunnen we naar binnen. moet entree betalen of wachten. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. voor. We trekken de stad in. de kerkmoskee. Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. Daniël vraagt of we. overdonderd. Het is druk bij de grotkerk. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. De katholieken uit de omgeving. Petrus.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. Maar we mogen er nog niet in. inclusief de Turkse overheid. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt. Zij geldt als museum. verzamelen zich. Wellicht is de synagoge in gebruik. Ruggero Franceschino. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. Iedereen is er. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. De moskee heet nog steeds de Kilise Cami. natuurlijk niet. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. van Tarsus. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft.

We keren maar terug naar ons hotel. “Der Ratzinger ist mein Papst”.foto: als Abraham en Sara İskenderun. Archibald L. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. zegt de bisschop in vloeiend Duits. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop. die uit het niets opduikt. de Mor Petrus . Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend. wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren. van Wieringen.H. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum. Dr. is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. Nee hoor. Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır. 23 . wordt ons duidelijk gemaakt.M.Mor Pavlus Kilisesi. De Petrus en Paulus-kathedraal. Ze hebben misschien panne. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood. Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam. blijken gevolgd te worden. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. uitgescholden in het Italiaans. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). veronderstellen wij. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus.

Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. Zutphen. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen. en bijv. Niet veel groter dan een luciferdoosje. Andere steden volgden Amstelveen. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. Arnhem. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. Middelburg. of je het in het groot doet of in het klein. Den Haag. Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. Maastricht. Hoe je ook chanoeka viert. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Hier kan je dan meteen nog wat leren. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. Almere. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. de bediende. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. Nog vele jaren . En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz. Haarlem. en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. De sjammasj. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. Een flesje olijfolie en ik kan op reis. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen. Amersfoort. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. Dit alles prachtig versierd.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful