ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn.” schreef het bestuur. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht. De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven. op 23 mei. Er is veel in beweging..Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in . In diezelfde tijd. In het afgelopen voorjaar.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving. Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen. vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats.. “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken.het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 .

afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. mail: info@ojec. met elk een eigen geschiedenis. hoort ook een bericht over de financiële zaken. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni. Het thema: ‘Ballingschap. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. Krakau. Pieter Goedendorp. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. We heetten ds. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC.org of telefoon: 0653998400. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. nam in juni afscheid. Jan Groenleer. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. Bij een terugblik op het haast voorbije jaar. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari.om de hoek bij Auschwitz. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC.’ Een Joods en een christelijk thema. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa. Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. Ds. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. Drs. heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. Ds. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland. Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris.onderdak. 4 .

000 3.600 425 3. conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1.000 4.a.000 650 21.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o. Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p.J. 2012 Kantoorkosten o.275 Begrotingstekort 7.700 5 .000 29.a.C. Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1.Beweging M.500 3.600 150 7.C.625 Intern. porti. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15. telefoon P. etc.C.000 6.500 1.

Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o.p.p. kinderen en studenten € 110 p.kamer. Tijdens een weekend van vrijdag 17. 7411 BN Deventer. in 2-pers. Joodse Gemeente. Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof.org Zie ook www. tel. Utrecht. een bepaald thema. lid Lib. met elk een eigen geschiedenis. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal.ojec.v. vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. 06-53998400. Commissie Leren&Vieren 6 . info@ojec.dr Herman M.a. € 205 p. kamer.org voor de meest recente informatie.a.p. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek. Golstraat 23. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York. van Praag. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen. Datum weekend 2012: 3-5 februari.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n.00 uur tot zondag 14. Deelnemersprijzen: € 190 p. in 1-pers. Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN.

eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen. expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen. op nauwelijks 60 kilometer afstand. 7 . Krakau.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau. tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. de tweede stad van Polen. Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ. figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. Krakau.

.” stelt de ICCJ. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 . Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau.en Oost-Europa. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen. getoond door religieuze en niet-religieuze Polen. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis. Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt. tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ .‘Plein van de Helden van het Getto. Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder. was het thema van de conferentie. “We erkennen de moed en het verzet. We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop. De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden.” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal.. voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden.

Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz. dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd. Over hen werd gezwegen. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte. Kenmerkend voor de Poolse identiteit.. En wie daarover in gesprek komt met een Pool. in verschillende staat van onderhoud. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden... Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek. Met welke kracht de Joodse 9 . de kleinste sjoel in de wijk. is de etnische nadruk die Polen leggen. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden. Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis. Als stenen zouden kunnen spreken. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. Een indrukwekkende plek. Prof. Die lijkt me nog niet voorbij.gewijd museum. Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. het centrale plein. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad.. maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. We bezoeken enkele synagogen.plaatsvervangend heeft geleden.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog. aldus Mach. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi. Leuk voor toeristen. De Remah-synagoge. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden. merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme. zette kanttekeningen en gaf aan. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan. Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken. Een cliché ja.

Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish.de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. Deborah Weissman de toon van de conferentie. Workshops. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie.samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. De gruwel is niet te vatten. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ. in de tijd van de communistische dictatuur. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. teksten lazen of een gebed zegden. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz. de wetgeving over de rituele slacht. de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen. werden nieuwe bestuursleden verkozen.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. was er de gastheer. op de 7de juli. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Manfred Deselaers. 10 . Een actualiteit uit de Nederlandse context. Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand. veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ.

Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin. 11 .te groot om tot een slotsom te kunnen komen. In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar. Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid. En het is in ons antwoord .en het antwoord van anderen .” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage.dat we reden vinden om te hopen.foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen. zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude.

De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen.  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. ook werden punten van samenwerking benoemd. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten. Het gesprek stond onder leiding van prof. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties. gevoeligheden en engagement.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. Nes Ammim in Galilea. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. met name aan joodse zijde. lid van de DB van het o j ec .één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein. Micha van Dijk. vertrouwen en wantrouwen. Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen. Simon Schoon. nam aan de gesprekken deel. naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 . over hun twijfels. Er is een bezoek gebracht aan dr. gegroeid. zoals rabbijn Francis Nataf.

in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht.bondgenoten van elkaar bent. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken. Gezamenlijke uitdagingen. Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis. Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen.verschillend blijft. De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof. Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël. Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. willen we vaker samen oppakken. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. de rituele slacht. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren.beter begrepen. en in het bijzonder de Palestijnse christenen. 13 . Bijzonder onderwijs. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. Voor de houding. Het vertrouwen dat je -over en weer. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. is gegroeid en moet nog verder groeien. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen.

Wie niet over die taal beschikt. Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. Een wereld waarin geen namen meer klinken. Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. 14 . maar naar werken van Mulisch. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. van daklozen en van bankiers. Siebelink. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. komt die idealen. Over een naam moet je een verhaal vertellen. We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. Wij leven in een tijd van algemeenheden. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. van de cijfers en van de systematiek. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood. kernachtig in bulletpoints. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld. Taal zoals de taal van de literatuur. Allemaal soorten. We spreken van allochtonen. Het echte spreken ontbreekt. een onwerkelijkheid.‘leiderschap’. is een onwereld. Elsschot. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. ‘innovatie’. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. van homo’s. Als die verhalen tot je spreken. Wat met deze reductie verloren gaat.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. Alleen zo wordt het licht in de winter. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. daar lijkt niemand oog voor te hebben.

We moeten zijn in het 15 . Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. legt diens vrouw uit. zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır. is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. Op zaterdagavond laat komen we aan. We besluiten door te rijden naar Mardin. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. maar wat is ons onduidelijk. maar op zondagmiddag is er geen geopend. waarin een klokje hangt. Oecumene staat hoog in het vaandel. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. Maagd Maria.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. De kerk bevindt zich achter een ferme muur. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. Vandaag is er geen viering. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. de kerk van de H. maar ze laat ons graag de kerk zien. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend. We bellen nog een keertje aan en roepen. dat als een soort compound dienst doet.000 inwoners telt. We bellen aan. Er is iets mee. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi. zodra we beweging waarnemen. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. De H. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben. We bellen nog eens aan. dat we priester zijn. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. dat zo’n 900. Zij wordt momenteel gerestaureerd. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. maar doet niet open. Zondagochtend vroeg. Diyarbakır. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. de priester is naar Mardin.

Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. Kafro Tahtaito. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. Zoals vandaag. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. We zoeken een tafeltje. vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”.Dayro du Za’faran. Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. dat thans op de grens met Syrië ligt. Jakob van Nisibis. ziet hij het probleem niet. Jesaja van Aleppo. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is. Efrem heeft hier gestudeerd. de kerk van de H. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. Kyriakos. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. Het is er gezellig. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. en de Mar Kyriakos. Dayro d’Mar Malke. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . op de vrije zondagmiddag. Bier is wel te koop. De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. wat achteraf. Het is er zeer toeristisch. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. sloten en prikkeldraad. maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden. het saffraanklooster. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om. maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. En dan valt de elektriciteit uit. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. In de crypte bevindt zich het graf van de H. is de sfeer heel ontspannen. de kerk van de H. die in een soort noodwoning boven de kerk woont. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. De volgende dag rijden we naar Enhil. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. Ook de H. We bestellen een biertje bij het eten. de middelste de kruisdood. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. Het terrein wordt beheerst door één familie. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. uit de 5de eeuw. Het terrein is afgezet met hekken. het oude Nisibis. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. zien. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt. “kein Problem”. waar zij in kastelen van huizen wonen. We rijden door naar Nusaybın.

Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397. maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren. de godgewijde stilte. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. Dayro d’Mar Gabriel. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . daarna reden we door Arkah. in het Turks Üçköy. Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. de duizend jaar oude olijfbomen. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk. De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord. Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was.kloosterkerk. die in Londen heeft gestudeerd. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. Het contrast met de route erheen is groot. maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş. We passeerden eerst een militair checkpoint.

in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. 'Too dangerous'. in tegenstelling tot moslims. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. koekjes en theologie zijn de drie 18 . Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. Dayro d’Mar Evgen. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen.000 heeft afgekocht. op zoek naar het Abrahamklooster. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. nabij Nisibis herstarten. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. Monialen—kloosterlingen 3. Wanneer we ze proberen te negeren. Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran.1. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. moet hij toch 21 dagen dienen. 2. met name jonge mensen en scholieren.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. De monnik vast tot zonsondergang. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn. Duophysites—van het grieks. Ook de kloosters doen dit. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. is zijn korte uitleg. het Mor Abrohom Monastırı. En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend. speciaal bij het zingen van het trishagion. waarna hij. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. Maar aangekomen in Midyat. Eugenois. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. betekent twee naturen. Ach…. Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. modern Syrisch. Hij wil het klooster van de H. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on. en van de heilige abt Gabriël. Hij ontvangt ons vriendelijk. denken wij. worden we lastig gevallen door een groepje jongens. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. Velen in deze streek spreken Suryoyo. Het wordt gedoogd. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. We passen ons noodgedwongen aan. Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. Hij spreekt goed Nederlands. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie.

Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. Op het feest van Kruisverheffing. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. Jakob. Maar Simeon is er niet zo blij mee. om het klooster van de Theotokos. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. te bezichtigen. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. een letter die in het Turks niet. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. en als museum toegankelijk. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Omdat we geld moeten pinnen. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. We overnachten in Bitlis. De stad is niet alleen heel Koerdisch. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. 14 september 2010. We willen naar Hah. Als we de winkel uitlopen. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. Simon. zeggen we in het Koerdisch “spas”. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. weet niemand het antwoord. verdwijnt het onder water. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld. maar ook zeer conservatief. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. op z’n Engels Saimon uitgesproken. het Dayro d’Mar Yakub. in het Turks Anıtlı. Akdamar Adası. in Salah. We hebben als het ware niet. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt. Kruiskathedraal. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten. In 1915 is alles verwoest. Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. maar keurig met een khimar. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. Als we foto’s maken. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. in het Turks Barıştepe. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. Hij heet Simeon. maar in het Koerdisch wel voorkomt. dank u wel. afgezien dan van het kruis op de koepel. en een Armeens klooster. kijkt Aziz even de andere kant op. gesticht in 419. ze werpen ons een grijnsblik toe. het Dayro d’Yoldath Aloho. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. gesticht in de 2de eeuw. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. of nog niet. Maar we raken de weg kwijt. heeft de Armeense kerk voor 19 . zou hem beter lijken.

naar de Bijbelse 20 . Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats. Wanneer we de vlakte door zijn. Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. Zij wonen in tenten van geitenhaar.foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. bestand tegen de verzengende zomerhitte. We reizen weer naar het westen. Radicale moslims waren hier zo boos over. dwars door Noord-Mesopotamië. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd. Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. De politie greep niet in. Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1).

waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. Opeens zegt hij. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. een tot het katholicisme bekeerde moslim. durven we hem niet te vragen of hij christen is. De dader was zijn privéchauffeur. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. We kuieren nog wat rond. het Karkemis uit Bijbelse tijd. Omdat zijn vriend bij hem staat. ongeacht tot welke kerk ze behoren. dat hij een zoon heeft die Isa heet. Eyyüp Peygamber Makamı. de Ayn Zeliha. Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. De Thomas-kerk werd een moskee. een franciscanes uit Boston. Uiteraard bezoeken we die ook. Wanneer we in het Riha-hotel. Het is er zeer gezellig. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. is nog steeds in shock. Mooie naam. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. Het lijkt wel Lourdes. De sfeer is zeer gemoedelijk. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. die ook in de Koran voorkomt. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. het antieke Alexandrië bij Antiochië. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. Daarna bereiken we İskenderun. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. Zijn secretaresse. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. ons opgeknapt hebben. We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen. de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. al decennia. Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord. antwoorden we. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open. zij heet Maryam. Het Noordrijk Israël en. heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. Van het christendom is geen spoor meer te bekennen.Nimrod (Gen 10:8-9). Het seminarie staat leeg. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. zuster Leonore. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden.. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. Hij vraagt een foto van ons te maken. We reizen door naar Karkamiş. eveneens vol heilige koikarpers. de Balikligöl. later.. Het water wordt naar kraantjes geleid. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. Dan spreekt een jongeman. Alle christenen kennen elkaar immers. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . In de Koran wordt Jesus Isa genoemd.

Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. de kerkmoskee. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. We besluiten er een paar mee te nemen. Mag je hem luiden? Nee. We trekken de stad in. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt. verzamelen zich. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. moet entree betalen of wachten. Maar we mogen er nog niet in. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. natuurlijk niet. Ruggero Franceschino. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. inclusief de Turkse overheid. Iedereen is er. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. Eindelijk kunnen we naar binnen. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. Het is weliswaar een katholieke kerk. gaat de aartsbisschop van İzmir.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . voor Turkse begrippen een immens bedrag. De katholieken uit de omgeving. het graf van de profeet Daniël. Antiochië kent ook een synagoge. voor. Wellicht is de synagoge in gebruik. Midden in de stad ligt de oude moskee. Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad. Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. Zij geldt als museum. Zondag wordt het in Tarsus gevierd. Daniël vraagt of we. wordt het gesprek minder vriendelijk. Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. Niemand durft ze uit te delen. wanneer we de volgende keer komen. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft. Het is druk bij de grotkerk. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. Wie een uurtje te vroeg komt. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. de voormalige Paulus-kathedraal. Petrus. tot ongeveer 300 km. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. Het is sabbat. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. overdonderd. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. van Tarsus. De moskee heet nog steeds de Kilise Cami.

Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır.Mor Pavlus Kilisesi. wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum.H. Dr. zegt de bisschop in vloeiend Duits. veronderstellen wij. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. van Wieringen. 23 . Ze hebben misschien panne. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam. Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. Nee hoor. wordt ons duidelijk gemaakt. uitgescholden in het Italiaans. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop. die uit het niets opduikt. Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend.M. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus. de Mor Petrus . Archibald L. De Petrus en Paulus-kathedraal. “Der Ratzinger ist mein Papst”. We keren maar terug naar ons hotel.foto: als Abraham en Sara İskenderun. blijken gevolgd te worden.

Den Haag. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. Een flesje olijfolie en ik kan op reis. Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica. Arnhem. Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. en bijv. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. de bediende. Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen. Amersfoort. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes. Dit alles prachtig versierd. vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. Nog vele jaren . Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. Niet veel groter dan een luciferdoosje. Almere. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. Hier kan je dan meteen nog wat leren. Maastricht. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme. De sjammasj. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. Zutphen.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen. Andere steden volgden Amstelveen. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. Hoe je ook chanoeka viert. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. Haarlem. Middelburg. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. of je het in het groot doet of in het klein.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful