ojec Periodiek

jaargang 26 | november–december 2011

Beweging — uit het bestuur Begroting Er is altijd iets opbouwends te doen—o Jec-conferentie Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Verslag reis naar Oost-Turkije Column rabbijn Shimon Evers | column Ruben van Zwieten

1

Afbeelding omslag: Turkije, de kerk Mar Yakub in het oude Nisibi

De fotos bij het artikel van Wieringen zijn door hem gemaakt. Foto's van het artikel over de ICCJ maakte Pieter Goedendorp.

Colofon

OJEC Periodiek is een uitgave van het Overlegorgaan Joden en Christenen in Nederland en verschijnt twee keer per jaar. Het blad richt zich op de eigen achterban en verder op iedereen die geïnteresseerd is in de dialoog tussen joden en christenen in Nederland. Het OJEC is uniek in Nederland, omdat het een onafhankelijk, neutraal platform vormt, bestaande uit vertegenwoordigers van zowel joodse als christelijke zijde. OJEC Periodiek wil niet vanuit één ‘hoek’ vertrekken, maar beide partners van de dialoog een plek bieden om hun stem te laten horen en met elkaar in gesprek te gaan.

Vriend/Vriendin van het OJEC als u dat nog niet bent! De gevraagde bijdrage is minimaal € 25,- per jaar, te voldoen op ING-bankrekeningnummer 52 89 250 t.n.v. Stichting Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) te Enschede, o.v.v. OJEC Vriend(in). Als ‘gewaardeerd lid’ betaalt men jaarlijks € 50,- en als ‘geëerd lid’ € 100,-.
redactie

Bert Schüssler Leo Mock Ria Kemper
a angesloten instellingen

design

Oscar Schrover, Ansgar design info@ansgardesign.nl
adresgegevens

Golstraat 23 7411 BN Deventer telefoon: 06-53998400 email: info@ojec.org website: www.ojec.org

Bij het OJEC zijn de volgende instellingen aangesloten: Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap; Portugees- Israëlitisch Kerkgenootschap; Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom; Vereniging van Nes Ammimers; Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI); B. Folkertsma Stichting voor Talmudica; Katholieke Raad voor Israël; Protestantse Kerk in Nederland (PKN); Bond van Vrije Evangelische Gemeenten; Christelijk Gereformeerd Deputaatschap voor Kerk en Israël; Algemene Doopsgezinde Sociëteit.

abonnement en betalingen

Als Vriend of Vriendin van het OJEC ontvangt men het PERIODIEK tweemaal per jaar gratis. Losse nummers kosten € 5,-. Wordt ook

2

op 23 mei.. Waar de één in de politieke besluitvorming rond rituele slacht een absoluut dieptepunt ervoer in de bejegening van religieuze minderheden.(of soms ook wel anti-) antireligieuze atmosfeer in de samenleving. “De teneur van het huidige maatschappelijk discours is dat in toenemende mate druk zou moeten worden uitgeoefend op religieuze minderheden om zich te voegen in een mono-cultureel keurslijf.wel ‘ns een mooie duw in de rug kunnen krijgen van een a. Het Etty Hillesum Centrum bood ons 3 . Intussen al (meer dan) drie decennia lang zet het OJEC zich in voor de dialoog en de samenwerking tussen Joden en christenen. Wat voor de één het jaar van de economische crisis was. Er is veel in beweging. vond in Deventer de jaarlijkse studiedag van het OJEC plaats. De interreligieuze dialoog zou -tegen het tij in .Beweging uit het bestuur pieter goedendorp Wie weet hoe het jaar in de lange geschiedenis waaraan we schrijven te boek zal staan. In het afgelopen voorjaar. bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake het verbod op de rituele slacht. In diezelfde tijd.” schreef het bestuur. En we koppelden daar een dringend beroep aan het van oudsher pluriforme karakter van de Nederlandse samenleving te beschermen en -in concreto. De panelen schuiven en het aanzicht van de samenleving verandert. ziet een ander de uitdaging om buiten gebaande paden bondgenoten te vinden om mee op te trekken. De uitdaging is om ‘erbij’ te blijven.het voorliggende wetsvoorstel af te wijzen. zou voor een ander het jaar van de kansen kunnen zijn. ‘Erbij blijven’ is één van de uitdagingen die we voor ons zien in een tijd waarin zoveel verandert. meldde het OJEC zich bij de volksvertegenwoordiging..

heeft na enige tijd als ‘interim’ te zijn opgetreden. Vooruitblikkend naar wat komen gaat: naast de al genoemde studiedag is het ‘Leren en Vieren weekend’ één van de kernactiviteiten van het OJEC. “Zoeken naar een taal van vrede” was het onderwerp. Van de jaarlijkse studiedag in 2012 is de datum al bekend: maandag 11 juni. is op de website van het OJEC nog steeds beschikbaar. In 2012 is het ‘Leren en Vierenweekend’ gepland in het weekeinde van 3 tot en met 5 februari. De ICCJ is de internationale koepel voor alle dialoogorganisaties voor Joden en christenen. Conferentieoord Mennorode in Elspeet biedt onderdak aan de deelnemers. Pen- ningmeester Menno van der Horst meldt -bij een allerminst rooskleurig perspectief. met elk een eigen geschiedenis. hoort ook een bericht over de financiële zaken. Bij een terugblik op het haast voorbije jaar.org of telefoon: 0653998400. in het verleden centrum van Joodse cultuur en tegelijk -bij wijze van spreken. Piet van den Hoven werd door de Katholieke Raad voor Israël afgevaardigd naar het OJEC. Drs. Elders in dit OJEC-magazine wordt op erop teruggeblikt. Het thema dit jaar: “Religions and Ideologies Polish Perspectives’. Kees de Jong als zijn opvolger van harte welkom in ons midden. Pieter Goedendorp. te kennen gegeven het voorzitterschap van het OJEC op zich te willen nemen. Ds. Daarbij hoopt het OJEC-bestuur dat de dialoog zich blijft ontwikkelen als plaats om elkaar te ontmoeten. Krakau. Dat Dagelijks Bestuur stelde het sinds het vertrek van Marieke den Hartog zonder vaste voorzitter en secretaris. De tekst van de inleidende lezing die Michael Elias er hield. Joden en christenen zijn er te gast bij elkaars vieringen op sjabbat en zondag en leren en discussiëren met elkaar naar aanleiding van een thema. tegenwoordig één van de belangrijkste cultuursteden van Europa. Een woord van dank aan al degenen die hun contributie bijdroegen is zeker op z’n plaats. We heetten ds. Van den Hoven was bereid om meteen ook in het Dagelijks Bestuur actief te participeren. mail: info@ojec.een positieve ontwikkeling van de bijdragen van de vrienden en vriendinnen van het OJEC in 2011. We kijken vooruit naar wat komen gaat in een wereld die volop in beweging is. Een aards of een hemels verlangen? Nadere informatie is bij het OJEC-bureau te verkrijgen. Organisatorisch en inhoudelijk zien we terug op een goed geslaagde studiedag. Vernieuwingen in de manier waarop de gelden worden geïnd droegen daar vast en zeker aan bij. Ds.onderdak. tegemoet te komen en te stimuleren om ieder op de eigen plek in onze veranderlijke samenleving onze verantwoordelijkheid te nemen. 4 .’ Een Joods en een christelijk thema. De plaats van de conferentie kleurde het onderwerp. Een warm welkom geldt ook de nieuwe afgevaardigde van de Rooms-Katholieke Kerk: drs. nam in juni afscheid. Het thema: ‘Ballingschap. Een ‘heilig verlangen’ staat er hoe dan ook centraal in. In de afgelopen zomer waren er wat wisselingen in het bestuur. bestuurslid namens de Protestantse Kerk in Nederland. Goed om die datum alvast in de agenda vast te leggen! Van 3 tot en met 6 juli organiseerde de ICCJ (International Council of Christians and Jews) z’n jaarlijkse conferentie in de Poolse stad Krakau. Jan Groenleer. afgevaardigde namens de Christelijke Gereformeerde Kerken.om de hoek bij Auschwitz.

conferenties Periodiek 2 maal in 2012 Bijdrage I.600 425 3.J. etc.000 4.a.700 5 . porti.600 150 7.500 3.C.500 1.000 29.000 6. Abonnementen Bezetting Kantoor 1 dag p.C.000 3. telefoon P. Council of Christians and Jews Conferentie—icc j Huur 1.C. week 1 persoon Onvoorzien Totaal uitgaven 550 1. van der H orst Begroting Ontvangen Bijdragen kerkgenootschappen en instanties Bijdragen Vrienden + Donateurs Rente Spaarrekening Totaal inkomsten 15.650 Uitgaven Weekend Leren en Vieren Bestuursaansprakelijkheidsverzekering Reiskosten Accountantskosten Te organiseren Aktiviteiten o.625 Intern.000 650 21.275 Begrotingstekort 7.Beweging M.a. 2012 Kantoorkosten o.

Elspeet leren en vieren weekend Het Overlegorgaan van Joden en Christenen organiseert jaarlijks een weekend voor Joden en christenen in conferentieoord Mennorode te Elspeet onder de titel LEREN EN VIEREN. in 2-pers. Utrecht.00 uur tot zondag 14. in 1-pers. vrijdagavond en de Joden zijn bij de christenen te gast in de zondagse kerkdienst. Met de andere inleiders en medewerkenden zijn wij nog in gesprek.v.p. 06-53998400. kinderen en studenten € 110 p.a. Deelnemersprijzen: € 190 p. Datum weekend 2012: 3-5 februari. Thema: BALLINGSCHAP — een Joods en een christelijk thema. Nadere informatie en aanmelding: Bureau OJEC.p.00 uur leren en discussiëren meer dan 50 deelnemers (onder wie kinderen) met elkaar n. emeritus hoogleraar psychiatrie aan de universiteiten van Groningen. Is het een aards of een hemels verlangen? Vanuit joodse zijde wordt het thema belicht door prof. Maastricht en het Albert Einstein College of Medicin in New York. Golstraat 23. met elk een eigen geschiedenis. tel.a. 7411 BN Deventer. lid Lib. kamer. Maar er wordt ook gevierd: de christenen zijn bij de Joden te gast tijdens de sjabbatviering op o.p.kamer.ojeC leren & vieren weekend 201 2 thema: Ballingschap Conferentieoord Mennorode. Joodse Gemeente.org voor de meest recente informatie.ojec. Tijdens een weekend van vrijdag 17. een bepaald thema. Daarin staat een ‘heilig verlangen’ centraal. Commissie Leren&Vieren 6 . van Praag. € 205 p.dr Herman M. info@ojec.org Zie ook www.

tijdens de Tweede Wereldoorlog omgevormd in een getto als voorportaal van Auschwitz. expertise bijeenbrengen en de dialoog op mondiaal niveau ondersteunen. figurerend op de lijst van ‘werelderfgoed’ van de UNESCO. Van 3 tot en met 7 juli werden in de afgelopen zomer zo’n 180 deelnemers uit 25 verschillende landen ontvangen in het Poolse Krakau. de wereldwijde koepel van dialoogorganisaties met z’n centrum in het Martin Buberhuis in het Duitse Heppenheim. eens één van de grootste centra van Joods leven in Polen. 7 . Krakau. op nauwelijks 60 kilometer afstand. de tweede stad van Polen. Met z’n jaarconferenties wil het ICCJ.iCC j weekend 201 1 Er is altijd iets opbouwends te doen pieter goedendorp De jaarlijkse conferentie van de ICCJ (International Council of Christians and Jews) brengt betrokkenen in de dialoog tussen Joden en christenen elk jaar opnieuw bij elkaar rond een uitdagend onderwerp en op een bijzondere plek. Krakau.

De conferentie werd aangekondigd als onderdeel van een project van de ICCJ over de interreligieuze dialoog in Midden.foto: Auschwitz-Birkenau monument Religies en ideologieën — Poolse perspectieven en verder.en Oost-Europa. Steek de straat over en je bent op het voormalige Zgody-plein.. Polen heeft in de twintigste eeuw de bezetting van de Nazis en de overheersing door een communistische dictatuur meegemaakt. tegenwoordig ‘Plac Bohaterow Getta’ .” stelt de ICCJ.. was het thema van de conferentie. “We erkennen de moed en het verzet. Het gebouw van de voormalige fabrieken huisvest inmiddels een aan het getto 8 . We erkennen ook de wederopbloei van Joods leven en Joodse cultuur in Polen. getoond door religieuze en niet-religieuze Polen. Het conferentiehotel lag om de hoek van het voormalige getto van Krakau. De landen in deze wereldregio lieten een periode van communistische overheersing achter zich en zijn bezig te integreren in een democratisch Europa. Krakau is een ideale locatie om de historische verbindingen voor christenen en Joden en om z’n centrale plaats in de Poolse geschiedenis.‘Plein van de Helden van het Getto.” De plaats van samenkomst vertelde een verhaal.’ En dan zijn de ‘Schindler-fabrieken’ nauwelijks 500 meter verderop. voor een groot deel dankzij de inspanningen van niet-Joden. “Zo werd Polen gekozen als plek om ons thema te verkennen.

Bij een eerste verkenning van de stad bleek me dat bijvoorbeeld in de souvenirwinkeltjes rond het beroemde Rynek Glowny. zette kanttekeningen en gaf aan. Onder verwijzing naar de geschiedenis van Polen in een verder verleden maakte prof. Op de omringende begraafplaats staan we even stil bij het graf van de rabbi.plaatsvervangend heeft geleden. In de winkeltjes is er een vreemde gewaarwording.. “Religies en ideologieën – Poolse perspectieven en verder.. Een cliché ja. Met welke kracht de Joodse 9 . merkt al gauw de sporen op die de communistische ideologie in de tijd van de Koude Oorlog heeft getrokken. Over hen werd gezwegen. maar ook nog in antisemitische uitwassen in communistische tijd. En daarbij behoort dan ook een lange antisemitische geschiedenis. Auschwitz werd een herdenkingsplaats voor – vooral – Poolse slachtoffers van het nazisme. Als stenen zouden kunnen spreken.humoristisch bedoelde beeldjes van orthodoxe Joden met haakneus en grote geldbuidel. Die lijkt me nog niet voorbij. Stanislaw Krajewski reageerde vanuit Joodse hoek.. Wat mij betreft was dat niet ten onrechte. Culturele en politieke gemeenschap zijn van een andere betekenis. De Remah-synagoge. dateert uit de 16de eeuw en moet dringend worden gerestaureerd. aldus Mach. Dat werkte door in de Tweede Wereldoorlog. Een indrukwekkende plek. de kleinste sjoel in de wijk. Prof. In de week vóór de conferentie werd daar nog een groots opgezet Joods cultureel festival gehouden. Tussen de handelswaar op de schappen staan er naast Mariabeeldjes en herinneringen aan paus Johannes Paulus II -ooit bisschop van deze stad.” De manier waarop godsdienst de nationale identiteit beïnvloedt is in Polen niet te missen. Polen heeft ook in een verenigd Europa zo z’n eigen trauma’s te verwerken. Mach helder hoe in het zelfbeeld van de Polen het Poolse volk -als speelbal van buitenlandse vorstenhuizen en overheden. waar zijns inziens vandaag de dag èn voor de toekomst het huiswerk ligt in Polen. Zo voerde de communistische overheid in de jaren ‘60 een campagne die leidde tot een uittocht van Joden. is de etnische nadruk die Polen leggen. Als gevolg daarvan was er geen ruimte voor een schuldgevoel tegenover Joden. Leuk voor toeristen. Op de eerste dag van de conferentie schetste de Poolse socioloog prof. In het straatbeeld zijn nog steeds de sporen van de oude Joodse wijk zichtbaar. ooit als ‘voorstad’ gebouwd maar al snel in de vijftiende eeuw als verplichte woonplaats voor Joden aangemerkt. Zo werden Joden vanouds gezien als een andere etniciteit. Maar in m’n geest rinkelt een alarmbel. En wie daarover in gesprek komt met een Pool. Een indrukwekkende glimp van het Joodse verleden van Krakau kregen we ‘s middags tijdens een rondleiding in Kazimierz. genoemd naar Rabbi Mozes Isserles.. De locatie van de conferentie heeft zeker meegespeeld bij de verwoording van het thema ervan. Kenmerkend voor de Poolse identiteit. We bezoeken enkele synagogen. Zdislaw Mach de dialoog tussen Joden en christenen in Polen vanuit de schaduw van de Tweede Wereldoorlog en het communistische regime als een positief proces. in verschillende staat van onderhoud.gewijd museum. het centrale plein.

Een actualiteit uit de Nederlandse context.de Lubawitcher beweging hier een centrum gesticht. Workshops. Ik merk zowaar een jonge Engelse moslima op in de Britse delegatie. Woensdag 6 juli was een dag aan de universiteit van Krakau. Achter glas zijn er stille getuigen van onnoemelijk leed. Een ‘commemorative walk’ waarop we vier maal halt hielden. Bij de uitgang zijn er de souvenirwinkeltjes. was er de gastheer. bleek wereldwijd met grote aandacht te worden gevolgd. Deborah Weissman de toon van de conferentie. werden nieuwe bestuursleden verkozen. In het Galiciamuseum voor Joodse cultuur is er een dansvoorstelling onder de titel “Geheimen van mijn grootmoeder. De voordrachten maakten de weg vrij voor een reeks workshops over eigentijdse en toekomstgerichte thema’s in de dialoog tussen Joden en christenen. Tijdens de afsluitende ledenvergadering van het ICCJ.” Jonge danseressen vertellen het verhaal van een herontdekte Joodse identiteit. veelal geleid door leden van de Young Leadership Concil van de ICCJ. op de 7de juli. Een enkel teken van een herlevende Joodse presentie is er in de straten op te merken. namens de Duitse bisschoppenconferentie aan het centrum verbonden. Zo heeft -zie ik in het voorbijgaan. We worden helemaal meegenomen in een aangrijpende ontdekkingstocht in de complexe Pools-Joodse realiteit. de wetgeving over de rituele slacht. De gruwel is niet te vatten.samenleving hier werd weggevaagd in de holocaust en nadien. Ursula Rudnick en rabbi David Rosen. 10 . teksten lazen of een gebed zegden. Een studiedag die inzette met twee lezingen over recht en gerechtigheid door de prof. Bij de resten van de crematoria ging rabbi Ehud Bandel voor in het Kaddish. En ‘s avonds maken we kennis met een bijzondere manier waarop de Joodse gemeenschap hier herleeft. In haar welkomstspeech zette ICCJ-voorzitter dr. De indruk is dat in de Angelsaksische landen jonge Joden en christenen behoorlijk betrokken zijn in de interreligieuze dialoog. de plannen voor de nabije toekomst besproken en was er gelegenheid voor de verschillende nationale dialoogorganisaties om hun eigen actualiteiten te delen met andere deelnemers. Een bezoek dat begon en eindigde in het ‘Centrum voor Dialoog en Gebed’ dat de Duitse Rooms-Katholieke kerk stichtte op enkele kilometers afstand. Over het complex van AuschwitzBirkenau -het uitgestrekte terrein rond het bekende rangeerspoormaakten we een herdenkingswandeling. Gidsen geleiden hun groepen met de hulp van headsets langs en door de gebouwen. Manfred Deselaers. Het voormalige concentratiekamp werd een ‘openluchtmuseum’ (Ik aarzel het woord te gebruiken!) dat in tien jaar tijd z’n bezoekersaantallen zag verdriedubbelen tot anderhalf miljoen bezoekers per jaar. Wat te zeggen over Auschwitz? Het is mijn eerste bezoek en ik besef dat geen woord kan raken aan de verschrikkingen die er zijn geschied. De tweede conferentiedag stond in het teken van een bezoek aan Auschwitz. Iedere deelnemer kon ‘n gedenkkaars aansteken en bij het monument neerzetten. in de tijd van de communistische dictatuur.

Te hopen is onze grootste verantwoordelijkheid. 11 .” Of die verantwoordelijkheid ook meteen de noemer zou kunnen zijn waarop de ICCJ-conferentie te brengen valt? De conferentie werd niet afgesloten met een samenvattende rapportage. En het is in ons antwoord .en het antwoord van anderen . Mogelijk was het opschrift ook wel -in zekere zin. zelfs al is het alleen maar het wijzigen van onze attitude.dat we reden vinden om te hopen.de heel uiteenlopende ervaringen met voorbij en met vitaal Joods leven in Polen lag voor wat mij betreft de grootste betekenis van de conferentie van dit jaar.foto: Auschwitz-Birkenau herdenkingswandeling “Er is altijd iets opbouwends dat we kunnen doen.te groot om tot een slotsom te kunnen komen. In de dialoog-momenten van de deelnemers zelf de ontmoetingen waarin indrukken en oordelen worden uitgewisseld en kunnen worden bijgesteld .

gegroeid. over hun twijfels. Micha van Dijk. vertrouwen en wantrouwen. het land Israël en de Palestijnen daarin een rol spelen.Centraal Joods Overleg en Protestantse Kerk in Nederland spreken elkaar in Israël B ert s cHüssler Vertrouwen en samenwerking herbevestigd Vlak voor de zomer vond een bijzonder en constructief gesprek plaatst tussen vertegenwoordigers van het Centraal Joods Overleg en vertegenwoordigers van de Protestantse Kerk in Nederland. met name aan joodse zijde. ook werden punten van samenwerking benoemd. Er is een bijeenkomst geweest met professor Yohanna Katanacho . naar aanleiding van de positiekeuze van de Protestantse Kerk aangaande enerzijds de in de kerkorde van de PKN verankerde onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het joodse volk en anderzijds de kerkelijke positionering inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict en de verbondenheid met Palestijnse christenen in het bijzonder. nam aan de gesprekken deel. zoals rabbijn Francis Nataf. gevoeligheden en engagement. Aanleiding voor deze conferentie waren onbegrip en wantrouwen. De deelnemers spraken over wat hen vanuit hun achtergrond en praktijk bezighoudt. met een bijna vijf decennia lange ervaring in de interreligieuze dialoog. Nes Ammim in Galilea. Een openhartige dialoog leidde tot een dieper verstaan van elkaars identiteit en meer begrip voor elkaars standpunten. lid van de DB van het o j ec .  Belangrijk was het gesprek over elkaars identiteit en hoe het joods en christelijk geloof. Uit de slotverklaring Er werden gesprekken gevoerd met sleutelfiguren uit de dialoog en met bijzondere mensen uit Israël. was het decor waartegen een aantal heikele zaken besproken konden worden binnen de context van de Israëlische werkelijkheid. David Netzer van het Center for Humanistic Approach in het Ghetto Fighters museum en in Haifa bij maatschappelijke organisaties. Er is een bezoek gebracht aan dr. Wederzijds vertrouwen werd uitgesproken.één van de opstellers van het document ´Uur van de waarheid´ en een gesprek over mensenrechten met rabbijn Marc Rosenstein. Simon Schoon. Het gesprek stond onder leiding van prof. De deelnemers ontdekten dat het perspectief soms verschilt en constateerden dat dit soms 12 .

Behalve discussie was er begrip en echte ontmoeting. christenen uit de volkeren delen in Christus in het heil van de God van Abraham. Het staan voor de rechten van de Palestijnen komt niet in mindering op nadruk op de veiligheid van de staat Israël en omgekeerd. Bijzonder onderwijs. Het gevoel van onveiligheid dat joden in Nederland vaak ervaren. De verbondenheid betekent dat vervangingstheologie afgewezen wordt en dat de Protestantse Kerk zich altijd uitspreekt tegen antisemitisme. Voor het Joodse volk is het Heilige land tevens het Beloofde land. is gegroeid en moet nog verder groeien. Het vertrouwen dat je -over en weer. Christenen vervangen de joden niet in de heilsgeschiedenis van God met de mensen. die bruggen bouwen op weg naar een rechtvaardige vrede. vertoont een parallel met de bezorgdheid omtrent de veiligheid van de staat Israel in de regio en in de wereldgemeenschap. Dat laat onverlet dat daarbij soms verscheurdheid wordt ervaren. Samenwerking Joden en christenen hebben elkaar nodig. Vertrouwen Is er een basis-vertrouwen of gevoel van veiligheid om ook controversiële vragen met elkaar te kunnen bespreken? Is er een diep geloof in de goede bedoelingen van de ander ook al uit de ander zich op een manier die je niet onmiddellijk begrijpt? Omdat het idee van de conferentie geboren is in een situatie waarin de relatie onder druk stond werd de vraag gesteld hoe concreet gestalte te geven aan de onopgeefbare verbondenheid van de Protestantse Kerk met het volk Israël. maar ook het gezamenlijk nadenken over actuele vragen met betrekking tot Israël en de Palestijnen zijn voorbeelden van deze uitdagingen. De secularisatie en verharding van het maatschappelijk klimaat vraagt om mensen die vanuit hun geloof. Men vond elkaar in de afkeer van het diskwalificeren van mensen vanwege hun achtergrond en putte daaruit moed om te spreken over mogelijke samenwerking.verschillend blijft. en in het bijzonder de Palestijnse christenen. 13 . Gezamenlijke uitdagingen. daar waar het gaat om de rechten van Palestijnen. is aan joodse zijde een beter begrip ontstaan. willen we vaker samen oppakken. De Protestantse Kerk erkent het recht van het Joodse volk om veilig te wonen in het land Israël.bondgenoten van elkaar bent. Het wederzijds vertrouwen werd versterkt met het oog op de gedeelde toekomst in Nederland. idealen en compassie zoeken naar diepgang en verbon- denheid. Overal waar het voortbestaan van de staat Israel op het spel staat of ontkend wordt of waar de fundamentele veiligheid van de inwoners in het geding is. Voor de houding. Joden en christenen delen de schriften van het Eerste Testament met elkaar. Daarom zoeken we naar de voortzetting van het gesprek over de verbondenheid met elkaar en naar concrete handelingsperspectieven. ook al trek je misschien conclusies die de ander niet voor zijn rekening zou nemen. De huidige staat Israël heeft een volkenrechtelijke basis. belangstelling en betrokkenheid van de Protestantse Kerk jegens de Palestijnen. de rituele slacht. weet de Protestantse Kerk zich geroepen zich hiertegen uit te spreken en partners daarop aan te spreken. in christelijke verbondenheid en in diaconaal opzicht. In het zelfverstaan van het Joodse volk spelen land en staat Israël een belangrijke rol. We nemen ons voor te zoeken naar gezamenlijke deelname in projecten. die ook door de Protestantse Kerk volledig en in dankbaarheid wordt erkend. zoals het behouden van religieuze rechten voor alle geloofsgemeenschappen. Daarnaast weet de Protestantse Kerk zich aangesproken door Palestijnse christenen en weet zij zich geroepen van daar uit kritisch te staan tegenover het handelen van de staat Israël. Dit is een gezamenlijke opdracht aan joden en christenen. Van protestantse zijde wordt het gevoel van onveiligheid dat de joodse gemeenschap in Nederland ervaart -ook veroorzaakt door de opstelling van sommige Nederlanders tegenover Israël. de mogelijkheid om sjabbat of zondagsrust te houden. Het verbond dat God gesloten heeft met het Joodse volk is niet opgeheven.beter begrepen.

maar naar werken van Mulisch. De beeldende taal van die verhalen is niet eenvoudig te begrijpen en kost intellectuele moeite. Iedereen wordt daartoe uitgenodigd. dan zou ze eindelijk weer kritisch tegenover het huidige tijdsgewricht komen te staan. Wij spreken onopgemerkt louter in lege containerbegrippen als ‘duurzaamheid’. De joods-christelijke denker e ugen R osens tock-H uesse y (1888–1973) heeft de échte crisis van onze tijden omschreven als Sprachnot — noem het taalnood. Als de kerk de mens nu weer zou onderrichten in de beeldende taal van de Bijbelse verhalen. De taal van de commercie en marketing weet wat de ontvanger wil horen. Het echte spreken ontbreekt. We hebben de taal van de verbeelding nodig om uit deze crises te geraken. Alleen zo wordt het licht in de winter. Babbeltaal krijgt de voorkeur boven taal die ontregelt. kernachtig in bulletpoints. 14 .‘leiderschap’. Wij leven in een tijd van algemeenheden. Wie niet over die taal beschikt.‘vertrouwen’ en ‘burgerschap’. Alleen zo zal zingeving doordringen in alle facetten van ons leven. We spreken van allochtonen. een onwerkelijkheid. Laat een ieder van ons zijn eigen verhalen in beeldende taal weer ontdekken. Oefenen zij nog wel de taal van de verbeelding? De Bijbel (lees Tenach) is een verzameling verhalen die bij uitstek de taal van de verbeelding aanreikt. Over een naam moet je een verhaal vertellen. dromen en visioenen misschien wel helemaal niet op het spoor. Een wereld waarin geen namen meer klinken. Moeilijke en beeldende taal wordt platgeslagen tot hapklare brokken. We maken mee hoe in die zin mensen worden gereduceerd tot een soort.LEREN ruBen van zwieten In deze tijd spreken we vooral de taal van de analyse. krijg je dromen te dromen van een rechtvaardiger wereld. komt die idealen. De beeldende taal van die verhalen nodigen uit om idealen te formuleren. Dat is wel nodig voor een lichtfeest in de winter. Als die verhalen tot je spreken. Siebelink. Het moet allemaal op een enkel A4-papier kunnen. Taal zoals de taal van de literatuur. Wat met deze reductie verloren gaat. van daklozen en van bankiers. Abdollah of Hermans of de Joodse verteltraditie. Maar wie vertelt daar nog verhalen bij over wat dat zou kunnen inhouden? Deze Sprachnot vindt haar oorzaak in het verdwijnen van namen. Elsschot. We maken het zelf mee hoe mensen met een naam overzichtelijk en simpel worden gereduceerd tot klantnummers en burgerservicenummers. Op de televisie moet het leuk en vermakelijk zijn. Literatuur verwijst dan niet naar managementboeken en boeken als De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en The 4-Hour Work Week. van de cijfers en van de systematiek. is een onwereld. Je moet aansluiten bij de vraag van je doelgroep. daar lijkt niemand oog voor te hebben. Allemaal soorten. ‘innovatie’. Leiders van vandaag de dag lijken die idealen hun mensen in ieder geval niet meer te kunnen schetsen. Ruben van Zwieten is predikant en directeur van de Stichting Zingeving Zuidas. van homo’s.

zodra we beweging waarnemen. We bellen nog eens aan. maar wat is ons onduidelijk. legt diens vrouw uit. Zondagochtend vroeg. een kleine stad ten zuiden van Diyarbakır. Oecumene staat hoog in het vaandel. Foto’s bij de thee vertellen de verhalen. We moeten zijn in het 15 . dat we priester zijn. Een klein meisje werpt een blik door het deurluikje. Jakob van Nisibis in 309 tot bisschop gewijd. lijkt niet te begrijpen waar we naar informeren. De kerk gaat terug tot het jaar ca 300 en heeft een rijke geschiedenis. Het wordt ons duidelijk dat de christenen in Diyarbakır het niet eenvoudig hebben. maar ze laat ons graag de kerk zien. maar doet niet open.reisverslag naar oost-Turkije arcHiBald van wieringen In zomer 2010 maakte ik samen met een vriend een reis door OostTurkije. We hadden op internet alleen twee vliegtickets gekocht naar Diyarbakır en een huurauto geregeld vanaf het vliegveld. Efrem de Syriër werd er in 303 gedoopt en de H. Op zaterdagavond laat komen we aan. is een stad met drie piepkleine christelijke gemeenschappen. De Syrischorthodoxen vormen in Diyarbakır en omgeving de grootste christelijke gemeenschap. De met de katholieke kerk geünieerde Chaldeeuwse kerk is open en de Turks sprekende koster laat ons vriendelijk toe. Van de Armeense geloofsgemeenschap is geen spoor te vinden. Maagd Maria. dat zo’n 900. dat als een soort compound dienst doet. De deur gaat open en we worden hartelijk welkom geheten. De Armeense kerk blijkt pal achter de Chaldeeuwse kerk te liggen. Er wonen nog 6 Syrisch-orthodoxe families in Diyarbakır. maar op zondagmiddag is er geen geopend. de kerk van de H. Ook daar bevindt zich een aantal kerkgebouwen. De H. Zij wordt momenteel gerestaureerd. Diyarbakır. Op de binnenplaats naast de kerk wijst hij ons op een minikerktorentje. De kerk bevindt zich achter een ferme muur. Er is iets mee. zijn de kerkjes gemakkelijk te vinden. de priester is naar Mardin. We besluiten door te rijden naar Mardin. Daarvan wonen er nu 4 op het terrein van de kerk. We bellen aan. De priesterdochter heeft haar eerste heilige communie gedaan in de Chaldeeuwse kerk. We bellen nog een keertje aan en roepen.000 inwoners telt. Aan de andere kant van het oude centrum ligt de Syrisch-orthodoxe Meryem Ana Kilisesi. waarin een klokje hangt. Vandaag is er geen viering. in een uitgestorven stad –het is immers weekend–. Een handjevol arbeiders dat er rond loopt. De samenwerking met de twee andere christelijke gemeenschappen is groot en vanzelfsprekend.

wat achteraf. de kerk van de H. De afbeelding van de martelaar Kyriakos laat echter een antisemitische tendens zien: de martelaar wordt veroordeeld tot de vuuroven door een koning die aangeduid wordt met “melik yehudi”. Vol trots laat hij ons de Mar Eschaya. omdat anders de Turkse staat de kerk confisqueert. We rijden door naar Nusaybın. “kein Problem”. Vrouwen blijken in Nusaybın alleen uit eten te mogen in een speciale ruimte en verzegeld van mannelijke familieleden. Zij heeft zich er gevestigd op verzoek van de bisschop. De ober is stomverbaasd: “Dit is een restaurant!”. en de Mar Kyriakos. Dayro d’Mar Malke. sloten en prikkeldraad. Priester Yusuf ontvangt ons hartelijk. de middelste de kruisdood. Zoals vandaag. Bier is wel te koop. vertelt hij ons over hun ambigue leefsituatie. Ook het tv-scherm krijgt men niet meer aan de praat. dat thans op de grens met Syrië ligt. maar worden vervolgens verzocht elders te gaan zitten. Over omzet heeft men daar overigens niet te klagen. Hij neemt ons vervolgens mee naar een oud klooster in de buurt. dat evenwel niet meer door monniken bewoond wordt. maar iedereen gebruikt nog steeds de Koerdische plaatsnaam. We bestellen een biertje bij het eten. waar zij in kastelen van huizen wonen. Efrem heeft hier gestudeerd. De gemengde bevolking gaat goed met elkaar om. Even buiten Enhil hebben zij een nieuw dorp gesticht. En zo worden wij in contact gebracht met de kerkbeheerder. Maar helaas is er maar weinig nodig om de sfeer om te laten slaan. Jakob van Nisibis. Als we de kerkbeheerder erop wijzen. Op het plein staat een groot tv-scherm voor de wk-voetbalwedstrijd die vanavond gespeeld moet worden. En dan valt de elektriciteit uit. uit de 5de eeuw. voorafgegaan door paardrijders met groene vlaggen en zwaarden. Deze gordijnen hebben drie medaillons: de bovenste stelt de opstanding van Jezus Christus voor. Een inwoner legt ons in gebroken Duits uit dat zijn buurman ook een “kaffer” is. het saffraanklooster. op de vrije zondagmiddag. Ons lijkt de theologie van de concilievaders uit de eerste eeuwen toch iets preciezer. het oude Nisibis. terwijl inwoners van Diyarbakır het kerktorentje van de Chaldeeën belaagden. Turken uit de wijde omgeving komen er picknicken en het oude gebouw bewonderen. We zoeken een tafeltje.Dayro du Za’faran. De volgende dag rijden we naar Enhil. Ook de H. In de crypte bevindt zich het graf van de H. Het is er zeer toeristisch. Na het Zwitserse minarettenreferendum was er een mars op Mardin van radicale moslims. In de souvenirshop worden vaantjes verkocht met de tekst 'God has risen from the grave'. Het terrein wordt beheerst door één familie. zien. Op het hoogtepunt waren er 1000 studenten. De Turkse naam is eigenlijk Yemisli. Wanneer we buiten de hectiek van het toerisme thee drinken. Voor het avondeten gaan we naar een plaatselijk restaurant. Een zwijgende monnik leidt ons rond en met zijn sprekende ogen legt hij ons alles uit: de 16 . maar dan in een klein geblindeerd winkeltje. De kerk beschikt ook over een nieuw batikgordijn dat de altaarruimte van de kerkruimte kan afscheiden. Met geld van teruggekeerde Syrischorthodoxen is de kerk gerestaureerd en van een keuken met alle comfort voorzien. Het is er gezellig. is de sfeer heel ontspannen. We bezoeken de kerk en het opgravingterrein van de theologenschool die er eens stond. Het terrein is afgezet met hekken. de onderste wordt veelal gebruikt voor de plaatselijke heilige. Kafro Tahtaito. Kyriakos. ziet hij het probleem niet. de kerk van de H. Jesaja van Aleppo. die in een soort noodwoning boven de kerk woont.

daarna reden we door Arkah. Ook de Syrisch-orthodoxe gemeenschap is gedecimeerd. We rijden door naar het beroemde Mar Gabriël klooster. We hebben een uitvoerig gesprek met zijn secretaris. de godgewijde stilte. We passeerden eerst een militair checkpoint. dat volop in het nieuws staat wegens pogingen van de Turkse overheid om kloostergronden te onteigenen. maar de bisschop heeft ze daaruit gekregen. Het contrast met de route erheen is groot. Het klooster is onafgebroken bewoond sinds zijn stichting in 397. die in Londen heeft gestudeerd. de duizend jaar oude olijfbomen. Hij maakt zich grote zorgen om Europa en verbaast zich over de afbeelding onder: de kerk Mar Yakub in het oude Nisibis 17 . Zonder die gronden heeft het klooster namelijk geen inkomsten meer en zal het vanzelf verdwijnen. We worden hartelijk ontvangen door de metropoliet Mor Timotheos Samuel Aktaş. Dayro d’Mar Gabriel. De meeste Nestorianen zijn gevlucht naar Mosul in Irak en worden daar nu uitgemoord.kloosterkerk. maar hij roept de christenen in Europa wel op: “speak more openly”. in het Turks Üçköy. waar een militaire post gevestigd is op het kerkhof van de dorpskerk. Zijn positie maakt het niet mogelijk al te politieke uitspraken te doen. Hij vertelt dat de Armeense genocide eigenlijk een christelijke genocide was. Zo gezegd tegen Koerdische rebellen… Vroeger was deze gevestigd in de kerktoren.

En daarvoor moet hij zijn monnikenbaard afscheren… De islam heeft duidelijk veel aan het Syrische christendom ontleend. Er blijkt een zomerschooltje vanwege de Syrisch-orthodoxe kerk gaande te zijn. betekent twee naturen. Hij ontvangt ons vriendelijk.2 van wie de oudste mij opnieuw op het hart druk het kruisje onder mijn T-shirt te dragen. Hij leidt ons rond door het klooster met het graf van de heilige stichter Sjim’on. 'Too dangerous'. Wanneer wij ’s ochtends afscheid nemen. Ondergrond: de kerk Kyriakos in Enhil foto onder: koepel van de kloosterkerk van Hah met militaire post op de achtergrond vrijwillige dhimmificatie daar. Hoewel hij zijn militaire dienst voor € 5. in tegenstelling tot moslims. op zoek naar het Abrahamklooster. moet hij toch 21 dagen dienen. Maar aangekomen in Midyat. Evenzo is de vormgeving van de vastendagen in de Ramadan aan de Syriërs ontleend. Samentrekking van de griekse woorden voor drie en heilig. in deze context natuur van God en natuur van mens verenigd in Jezus Christus. wat in maart 2011 inderdaad zijn beslag gekregen heeft. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een kerk bezoeken. koekjes en theologie zijn de drie 18 . met name jonge mensen en scholieren. omdat hij de middelbare school in Enschede gevolgd heeft. Hij wil het klooster van de H.1 Ook de gewoonte om zonder schoenen de gebedsruimte te betreden is algemeen in het Syrische christendom. Ook vele Turken komen hier voor een rondleiding. modern Syrisch. Trishagion—een van de oudste christelijke hymnen. In het Abrahamklooster wonen twee monialen. We passen ons noodgedwongen aan. waarna hij. Het wordt gedoogd.1. Velen in deze streek spreken Suryoyo. 2. Ook de kloosters doen dit. waarschuwt de metropoliet mijn ketting met een Ethiopische kruis onder mijn kleding te dragen. maar onderricht in hun taal en in het kerkelijke Syrisch is verboden. een kleine stad die meer kerktorens telt dan minaretten. wordt er een steen naar ons hoofd geslingerd. De plaatselijke basisschoolmeester leert een groep jongens en meisjes in de leeftijd van pakweg 5 tot 15 allereerst het alfabet schrijven. is zijn korte uitleg. ’s Avonds ontmoeten we broeder Joaqim. Ach…. Dayro d’Mar Evgen. het Mor Abrohom Monastırı. komt veelvuldig voor in het Syri- sche koorgebed. De monnik vast tot zonsondergang. die een bezoek van Westerse christenen niet erg kunnen waarderen. Ze zijn zeer geïnteresseerd en luisteren aandacht naar een voor hen onbekend stuk Turkse geschiedenis. Monialen—kloosterlingen 3. slechts een eenvoudige maaltijd mag gebruiken. speciaal bij het zingen van het trishagion. worden we lastig gevallen door een groepje jongens.000 heeft afgekocht. Hij spreekt goed Nederlands. Tegenover het klooster ligt middenin onbewoond gebied een piepklein moskeetje met een superhoge minaret. Eugenois. De gebedshouding waarbij met het hoofd ter aarde gebogen wordt. denken wij. Wanneer we ze proberen te negeren. Duophysites—van het grieks. een vast onderdeel van de byzantijnse en orthodoxe religie. nabij Nisibis herstarten. Terug in het stadje zien we dat de parochiekerk Mar Barsaumo open is. Zijn eerste vraag: 'Why are you duophysites?' 3 Welke doorsnee parochiaan zou in staat zijn je die vraag te stellen? Nescafé. en van de heilige abt Gabriël. Het is er een paar jaar geleden gebouwd op kosten van Iran. In de zomer zijn er zomerscholen om onderricht te geven.

en als museum toegankelijk. heeft de Armeense kerk voor 19 . We hebben als het ware niet. In 1915 is alles verwoest. afgezien dan van het kruis op de koepel. Een bootje brengt ons er in een halfuurtje naartoe. kijkt Aziz even de andere kant op. We weten niet precies wat te zeggen: kan je hier ronduit de weg vragen naar een klooster? Maar de jonge man schuift de mouw van zijn shirt omhoog en laat ons een tatoeage van een kruis zien. maar ook zeer conservatief. gesticht in 419. Als we de winkel uitlopen. gesticht in de 2de eeuw. of een andere Westerse naam… Men biedt ons verblijf aan in het klooster van de H. Vandaar uit is de militaire post buiten het klooster goed waarneembaar. het Dayro d’Yoldath Aloho. verdwijnt het onder water. en een Armeens klooster. Maar Simeon is er niet zo blij mee. Op de toeristenposters in ons hotel staan slechts een paar vrouwen afgebeeld. het Dayro d’Mar Yakub.ingrediënten van een enthousiaste ontmoeting. maar keurig met een khimar. Op het feest van Kruisverheffing. vanwaar uit we de kerken in Tur-Abdin gaan bezoeken. in Salah. Maar ons wordt uitgelegd dat er nog een Turkse wet zou zijn die ondermeer de letter ‘w’ verbiedt. maar in het Koerdisch wel voorkomt. Zo is er geen vrouw zichtbaar in het straatbeeld. de gemeenschappelijke woorden om uit te drukken dat we in wezen hetzelfde geloven. De leermeester legt ons in gebroken Engels uit dat de Syrisch-orthodoxen geen monofysieten zijn. in het Turks Barıştepe. op z’n Engels Saimon uitgesproken. Met een verrekijker worden we in de gaten gehouden. Je bent immers meteen herkenbaar met je in wezen joodse naam. Op het eiland stond de beroemde Armeense H. De weg naar het klooster is nu snel gevonden. Akdamar Adası. Aziz met zijn gezin woont als kerkbewaarder in het Theotokos-klooster. Ook kunnen we naar de vierkante koepel klimmen. Alle Syrischorthodoxe kinderen dragen Semitische namen. Simon. Het kleine stadje wordt ernstig bedreigd: wanneer de aanleg van een nieuwe stuwdam doorgaat. Ons reisdoel in het gebied van het Vanmeer is het eiland Akdamar. maar niet in bikini zoals bij ons in Nederland. We overnachten in Bitlis. in het Turks Anıtlı. Een jonge Turk op een motor neemt ons zoeken waar en komt naar ons toe. ze werpen ons een grijnsblik toe. We willen naar Hah. te bezichtigen. Hij heet Simeon. Thans is het klooster door de Turkse overheid gerestaureerd. stuurt de leerkracht een oudere leerling mee om ons de weg te wijzen. een stad gebouwd in een bergkloof met ondergrondse waterstromen vol ratten en stank. Het aantal wegcontroles is niet meer op twee handen te tellen. De ruïnes van het klooster zijn nog zichtbaar. dank u wel. of nog niet. Hij laat ons de kerk zien met zijn beroemde stenen corpusloze kruis met bovenaan de geestduif. Sinds 2004 is formeel zelfs onderwijs in het Koerdisch toegestaan in Turkije. Er staan toevallig twee politieagenten in de winkel. Maar we raken de weg kwijt. Omdat we geld moeten pinnen. In een winkeltje kopen we water en vers fruit. weet niemand het antwoord. een letter die in het Turks niet. 14 september 2010. De stad is niet alleen heel Koerdisch. Het Vanmeer bevindt zich in het hart van Turks Kurdistan. Een paar dagen later rijden we via Hasankeyf oostwaarts naar het Vanmeer. Roodwitte linten hebben de toegang tot de restaurantjes aan de Tigris reeds afgesloten. Kruiskathedraal. met haut-reliëf van Bijbelse voorstellingen aan de buitenkant en fresco’s aan de binnenkant versierd. Als we foto’s maken. Wanneer we informeren aan de museumbalie waarvan de ruïnes zijn. zou hem beter lijken. om het klooster van de Theotokos. Jakob. Het zou het oudste klooster ter wereld zijn. zeggen we in het Koerdisch “spas”.

maar ook tegen het regenonweer en de hagel die kan losbarsten. Radicale moslims waren hier zo boos over. Koning Abgar is de beroemdste vorst van deze plaats. Met stenen en massabes worden graven en religieuze plekken gemarkeerd. bereiken we het Bijbelse Haran (Gen 11:31-12:1). Wanneer we de vlakte door zijn. Op deze kale vlaktes hoeden ze hun schapenkudden. dat zij kort daarna hun vrijdaggebed in de kerk gehouden hebben. Zij wonen in tenten van geitenhaar. dwars door Noord-Mesopotamië. Op de vlaktes ten zuiden van de Tigris leven nog steeds nomaden. Er lijkt niets veranderd sinds Abraham en Sara. Twee resterende zuilen van zijn winterpaleis op de citadel worden vandaag de dag “de troon van Nemrut” genoemd. De politie greep niet in. We reizen weer naar het westen. naar de Bijbelse 20 .foto: Heilig Kruis Kerk op Akdamar zonder kruis op de koepel en met de restanten van het Armeense klooste het eerst in bijna een eeuw weer de eucharistie gevierd in hun kerk. Şanlıurfa was het christelijke Edessa. Maar alle Abrahamtradities zijn verhuisd naar de wat noordelijker gelegen grote stad Şanlıurfa. bestand tegen de verzengende zomerhitte.

In de Koran wordt Jesus Isa genoemd. de Balikligöl. het Karkemis uit Bijbelse tijd. al decennia. gaan we een hapje eten in het stadscentrum. zuster Leonore. Daarna bereiken we İskenderun. Bovendien mogen christelijke kerken geen priesters opleiden.Nimrod (Gen 10:8-9). We reizen door naar Karkamiş. De gesloten poort gaat moeizaam en niet zonder argwaan open. We drinken er een kopje thee en worden bediend door een ongesluierde scholier. Hij vervolgt dat hij ook een dochter heeft. De apostel Thomas is na zijn dood in India naar Edessa overgebracht en daar begraven. genoemd naar de Koerdische naam van Şanlıurfa. vol heilige koikarpers en de Bron van Zeliha. Van het christendom is geen spoor meer te bekennen. Wanneer we in het Riha-hotel. Op het heiligdomsterrein bevindt zich ook een bron. We hadden de verhalen reeds uitvoerig gehoord bij de christenen die we ontmoet hadden. Het is er zeer gezellig. een franciscanes uit Boston. Alle inwoners weten waar de katholieke kathedraal ligt en we worden vriendelijk de weg gewezen. De Thomas-kerk werd een moskee. Twee grote vijvers met groene grasvelden bepalen het beeld: de Vijver van Abraham. Dan spreekt een jongeman. De katholieken in İskenderun vormen een Italiaans eiland in een Turkse wereld. Eyyüp Peygamber Makamı.. die meteen op zijn Facebook-pagina geplaatst wordt. Uiteraard bezoeken we die ook. Opeens zegt hij. het Zuidrijk Juda zullen daarbij eveneens ingenomen worden. Hij vraagt een foto van ons te maken. De jonge restauranthouder is maar wat trots op ons bezoek. Aan de voet van de citadel bevindt zich een soort relipretpark. Blijkbaar is dat in een stad zonder christenen geen probleem. Het lijkt wel Lourdes. Het water wordt naar kraantjes geleid. Aan de rand van Şanlıurfa bevindt zich nog een heiligdom: de grot van de profeet Job. heeft men zijn graf overgebracht naar Diyarbakır. zij heet Maryam. Toen de stad ingenomen werd door de moslims. En zonder priestervoorgangers verdwijnen kerken vanzelf… Zuster Leonore vindt het ook niet nodig Turks te spreken: iedereen spreekt toch 21 . De dader was zijn privéchauffeur. de bijvrouw van Abraham volgens de Koran. het antieke Alexandrië bij Antiochië. waar in 605 voor onze jaartelling de veldslag plaatsvond tussen farao Necho ii en de Babylonische koning Nebukadnezar ii. eveneens vol heilige koikarpers. We zijn duidelijk de enige niet-Turkse toeristen. Alle christenen kennen elkaar immers. die met een vriend in zijn schoenenzaak staat. durven we hem niet te vragen of hij christen is. ongeacht tot welke kerk ze behoren. Mooie naam. later. dat hij een zoon heeft die Isa heet. is nog steeds in shock. antwoorden we. Zijn secretaresse. een tot het katholicisme bekeerde moslim. De katholieke kerk is immers nog steeds niet formeel erkend door de Turkse overheid. Het Noordrijk Israël en. We kuieren nog wat rond. ons aan: of we geen schoenen willen kopen voor onze vrouwen thuis. Dan ontdekken we dat ik mijn kruisje boven mijn kleding draag. De sfeer is zeer gemoedelijk. De Babylonische overwinning maakte de weg vrij om het Mesopotaamse machtsgebied naar het zuiden uit te breiden. die er blijk van geeft goed Engels geleerd te hebben op school. de Ayn Zeliha. Een paar weken voor ons bezoek is de bisschop Luigi Padovese vermoord.. waar de moslimgelovigen vele flessen vullen om mee naar huis te nemen. Hij zou onder druk van zijn familie de daad gepleegd hebben en de bisschop ritueel met een mes van het leven beroofd hebben. Het is een grote havenstad met een saaie zeeboulevard. Het seminarie staat leeg. ons opgeknapt hebben. die ook in de Koran voorkomt. Omdat zijn vriend bij hem staat.

de voormalige Paulus-kathedraal. Het zou de oudste kerk ter wereld zijn. Antakya is een bruisende stad aan de Orontes. Aan de rand van de stad ligt de grotkerk van de H. Het is druk bij de grotkerk. Met verschillende touringcars zijn christenen uit Jordanië en uit Libanon naar Antiochië gekomen. Maar we kunnen het joodse gebedshuis maar niet vinden. Als we vragen of het nu een katholieke kerk of een museum is. Maar deze katholieke kerk kunnen we niet zomaar in. maar we wachten nog op de bus uit Antakya en 22 . De moskee heet nog steeds de Kilise Cami. voor Turkse begrippen een immens bedrag. wanneer we de volgende keer komen. Na zo’n 10 jaar heeft men recent gewoon een groot kruis geplaatst op de gevel en daarmee iedereen. De kerk wordt door de Turkse overheid uitgebaat als museum en elk religieus gebruik moet aangevraagd worden. Zij geldt als museum. Zondagochtend gaan we naar de Paulus-kerk. Mag je hem luiden? Nee. Vol trots laat pater Dominik ons nog even iets bijzonders zien: een minikerktoren- tje met een klok erin. We trekken de stad in. Wie een uurtje te vroeg komt. Natuurlijk! Daarna haasten we ons naar Tarsus. Het is weliswaar een katholieke kerk. wordt het gesprek minder vriendelijk. natuurlijk niet. We besluiten er een paar mee te nemen. Midden in de stad ligt de oude moskee. Antiochië kent ook een synagoge. Niemand durft ze uit te delen. Omdat Luigi Padovese niet meer leeft. Er blijk nog een kerk in Antiochië: een Zuid-Koreaanse presbyteriaanse kerk. bij hem in de kerk de zondagspreek willen houden. de kerkmoskee. Zo runt de familie Lulu een souvenirshop. gaat de aartsbisschop van İzmir. Maar men weigert stelselmatig een verschil te maken tussen joden en Israëlische politici. De katholieken uit de omgeving. verzamelen zich. die we de dag erop weg zullen geven in Antiochië. Naast de kerk hebben ze een Koreaans eetcafé. waarvoor per persoon € 4 entree betaald moet worden. Alsof het handjevol joden in Antiochië daar iets mee te maken heeft. Iedereen is er. Daniël vraagt of we. Een deur met een roestige ketting is het bewijs. Ruggero Franceschino. Eindelijk kunnen we naar binnen. Het is sabbat. Dominee Daniël met zijn gezin werkt er. Petrus. Als we echter doorvragen naar de reden van de sluiting van de synagoge. Wellicht is de synagoge in gebruik. Maar we mogen er nog niet in. Wanneer we ernaar informeren vertelt een plaatselijke kleermaker ons dat de synagoge gesloten is. zien we alleen maar geïrriteerde gezichten. het graf van de profeet Daniël. Hij als moslim koopt ook gewoon bij joden en wijst ons een aantal joodse zaken aan. Het is een moskee met een absis en de onveranderde kerktoren is thans als minaret in gebruik. Binnenkort is het hoogfeest van de heilige apostelen Petrus en Paulus. In de katholieke kerk vernemen we van pater Dominik dat de reden de Gaza-vloot is. die zowel in de Bijbel als de Koran voorkomt. Maar er zouden geen problemen zijn is deze multireligieuze stad. inclusief de Turkse overheid. van Tarsus. Tegenover de moskee ligt de Makan-ı Şerif. voor. Toen de moslims Tarsus innamen heeft men een islamitisch pelgrimsdoel in het leven geroepen als tegenhanger voor de apostel Paulus.Engels? In de kerk liggen exemplaren van het Nieuwe Testament in het Turks. maar de katholieken kunnen er niet zomaar gebruik van maken. om zondag het hoogfeest mee te kunnen vieren. tot ongeveer 300 km. moet entree betalen of wachten. op de dag zelf in deze kerk te Antiochië. die ons met twee kussen hartelijk verwelkomt. overdonderd. Een bekeerde Turk laat ons de kerk en de consistoriekamer zien. Zondag wordt het in Tarsus gevierd.

Ook hier worden we weer hartelijk ontvangen. Elk jaar hetzelfde ritueel: aangehouden door de politie die zomaar iets moet controleren. Morgen zullen we met een rugzak vol verhalen terugkeren naar Amsterdam. We keren maar terug naar ons hotel. Mijn kruisje was weliswaar verborgen onder mijn T-shirt. is Universitair Hoofddocent voor Oude Testament aan de Tilburg School of Theology (Faculteit Katholieke Theologie) van de Tilburg University en lid van de Beraadgroep Samenlevingsvraagstukken van de Raad van Kerken Nederland. geboren in Tarsus” (Hand 22:3). De Petrus en Paulus-kathedraal. 23 . Wanneer we na het avondeten het restaurantje verlaten worden we door een Turk. “Der Ratzinger ist mein Papst”.H. Even later klinken in Tarsus bij de Schriftlezing de woorden: “Ik ben een jood. maar op mijn T-shirt staat een afbeelding van het Colosseum. wordt momenteel gerestaureerd en een nieuw kerkelijk centrum wordt er gebouwd. van Wieringen. Als we gewoon doorlopen en nogmaals het oude centrum in willen lopen naar de kerken waar we onze reis begonnen zijn. Nee hoor. Dr. waar hij colleges gevolgd heeft bij de huidige paus. Archibald L. Ze hebben misschien panne. Terug in Diyarbakır bemerken we dat de sfeer op maandagavond heel anders is dan op zondagochtend. en uiteindelijk kan men dan toch verder rijden. Hij blijkt in Regensburg gestudeerd te hebben. Het wordt tijd voor de terugreis naar Diyarbakır. wordt ons duidelijk gemaakt. Deze voert ons via Adıyaman om de groeten van de katholieke pastoor van İskenderun over te brengen aan de Syrisch-orthodoxe bisschop. blijken gevolgd te worden. die uit het niets opduikt.M.foto: als Abraham en Sara İskenderun. uitgescholden in het Italiaans.Mor Pavlus Kilisesi. veronderstellen wij. zegt de bisschop in vloeiend Duits. priester van het bisdom HaarlemAmsterdam. de Mor Petrus .

en nu zijn er grote menorot in Amsterdam op de Dam. maar eigenlijk is dat niet zijn hoofdtaak. Maastricht. Thuis gebruiken wij een menora die vrij modern van vormgeving is. wordt gebruikt om de andere lichten mee aan te steken. De sjammasj. En waarom staat hij meestal iets hoger of voor de kaarsen? Echter. Niet veel groter dan een luciferdoosje. En zo zijn er nog duizenden varianten te bedenken van menorot. Opmerkelijk is dat de plaatselijke autoriteiten volledige ondersteuning geven. In plaatsen en centra waar veel joden samen komen worden deze menorot opgericht. Hij liet mij een kleine zilveren reismenora zien. De term chanoekia is volgens mij een uit Israël overgewaaid modernisme. geniet van de lichtjes en laat de boodschap van het chanoekawonder tot je doordringen. Zelf heb ik een heel simpel reismenoraatje. of je het in het groot doet of in het klein. Deze menora is elektrisch en er wordt voor chanoeka een vlantaarnpaal uit de grond gehaald en vervangen door de menora. Ze hebben alleen tot doel om ons te herinneren aan de wonderen van toen. Dan zou je toch ook gewoon een lucifer kunnen gebruiken. Een tijd terug was ik op bezoek bij iemand met een interessante collectie judaica.Het is begonnen in New York en vandaar uit heeft het licht van de menora zich over de wereld verspreid. Dit alles prachtig versierd. Stel je voor een lange smalle sjofar die eindigt in een klein tuitje en daarop gesoldeerd nog 7 kleine sjofartjes. Elke avond zet ik zoveel bakjes neer als ik nodig heb. Het is begonnen in Amsterdam en later verplaatst naar Amstelveen. De menora is een van de joodse gebruiksvoorwerpen die als bron van inspiratie heeft gediend voor vele kunstenaars om hun creativiteit te uiten. Arnhem. zoals op sjabbat en waarom laat je hem dan meebranden met de 24 andere kaarsen. Hoe klein en hoe groot kan een menora zijn? Eigenlijk kan hij piepklein zijn. (misschien komt hier wel het woordje ‘smoes’ vandaan. Haarlem. Samen 8 bakjes en nog een bakje buiten de rij voor de sjammasj. Middelburg. hij kon de sjammasj als ‘smoesje’ gebruiken) Maar het kan ook veel groter. we mogen geen gebruik maken van de lichten van de menora. Een flesje olijfolie en ik kan op reis. vlakbij het Stadshart naast het Cobramuseum. Almere. Ik heb 8 kleine zandgebakvormpjes gekocht. Hier kan je dan meteen nog wat leren. Nog vele jaren . Rondom waren tuitjes waar je lontjes in kon hangen en midden op het dekseltje was er ook nog ruimte voor een sjammasj – de naam van (meestal) het middelste lampje. een klein kandelaartje voor de sjammasj en een stuk lontdraad waar ik stukjes vanaf knip. Andere steden volgden Amstelveen. Zutphen. Texel en Groningen en wie weet ook nog in andere plaatsen. maar ik spreek nog altijd over een menora en niet over een chanoekia. Maar misschien dat iemand zich vergist en toch per ongeluk iets leest of nakijkt bij het licht van de menora. Het dekseltje kon er af en dan kon je er olie in doen. dan kan hij zich beroepen op de sjammasj en zeggen dat hij gebruik heeft gemaakt van de sjammasj. Het is ook een van de bedoelingen van chanoeka om het licht van dit wonder naar buiten uit te stralen en te delen met anderen. Ook in Nederland gebeurt dit al vele jaren. Daar staat nu gedurende chanoeka een ruim 5 meter hoge menora. op de derde avond staan er 3 bakjes en een kandelaar enz.Lernen Rabbijn Shimon Evers Misschien ben ik nog een beetje van de oude stempel. de bediende. Tot zo’n 40 jaar geleden hadden we het alleen maar over een menora en dat hou ik maar zo. Hoe je ook chanoeka viert. Den Haag. De menora hoeft niet uit een stuk te bestaan. Amersfoort. Enige tientallen jaren geleden is de organisatie van Lubavitch (dat is hetzelfde als Chabad) wereldwijd begonnen met het neerzetten van metershoge menorot. en bijv.