P. 1
Geschiedenis strafrecht (2)

Geschiedenis strafrecht (2)

|Views: 570|Likes:
Published by diwanji

More info:

Published by: diwanji on Jun 07, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/30/2014

pdf

text

original

De oudste sporen van het strafrecht Strafrechtsgeschiedenis: bronnen Materiële sporen Rechtsarcheologie = aan de hand van materiële relicten

/ objecten uit het verleden de geschiedenis van het strafrecht proberen te beschrijven.  Gerechtsgebouwen Gravensteen (14E – 18E): gerechtsgebouw, belangrijkste justitieplaats van Vlaanderen  Graaflijke justitieraad  vergeetput, tortuurkamer Koophandelsplein (19E)  tempel, zittingzaal zoals in de kerk (altaar) Recht stond boven de gewone mens Opgeëistenlaan (eind 20E) Veel glas  “ Hier wordt recht bedeeld, kom gerust eens kijken.”  reactie op het gesloten karakter van het recht Het gebouw geeft de sfeer weer waarin recht bedeeld wordt.  Schandpalen  wapenschild van de heer van dat dorp  zei wie de baas was in het dorp  mensen vastketenen om zich belachelijk te maken  ten schande stellen toen was dit de goede manier van straffen, nu is het niet meer aanvaard.  Zwaarden

Rechtsiconografie = afbeeldingen waarop recht wordt afgebeeld  Heraldiek = wapenkunde, regels waaraan wapenschilden van adellijke families moeten voldoen.  Portretten Hoe zagen de grote geleerden uit het verleden eruit?  Leerboeken Boek over het gewoonterecht in Doornik  Justice à un pilier “ Justitierecht met één zuil”  schandstraf Justice à deux piliers “Justitierecht met twee zuilen”  galg (1 mens ophangen)

1

Justice à trois piliers “Justitierecht met drie zuilen”  meerdere mensen (bendes) ophangen / vervolgen

 Hoe justitiemacht uitbeelden? Heren in het gewoonte recht hadden niet allemaal evenveel macht. De ene had meer macht dan de andere  Gerechtigheidstaferelen Het is een kunstwerk (schilderijen, beeldhouwwerken, tapijten) in opdracht van een rechtbank, om uit te hangen in de rechtbank. Het zijn voorbeelden van goede/slechte rechtspraak. vb. Het oordeel van Cambyses

 Groeningenmuseum Brugge  schilderij van Gerard David (15E)  bestaat uit 2 panelen  verhaal van voor Christus, maar geschilderd in setting van de 15E Het stelt een rechterlijk oordeel voor. Cambyses is een Babylonische koning. Hij heeft als koning het recht om rechters aan te stellen. Deze rechter is een slechte rechter, hij heeft zich laten omkopen. Hij moet veroordeeld worden  levend villen. Zijn zoon wordt rechter. Hij zit op de rechterstoel, die overtrokken is met leder.  Hij zit op het vel van zijn vader. Het heeft als functie de rechter te vermanen, de rechters op hun plichten te wijzen, een moraliserend voorbeeld te geven. Wij hebben deze straf nooit toegepast in de Nederlanden. De straf heeft bestaan in het Midden- en Verre Oosten. Belangrijkste gerechtigheidstafereel dat in iedere rechtbank in het ancien regime hing in de Nederlanden: het laatste oordeel (= een verhaal uit de bijbel waarbij gezegd wordt dat op je laatste dag van de wereld alle doden zullen opstaan uit de dood). Links (rechts van God): de hemel, de goede mensen gaan naar de hemel Rechts (links van God): slechte mensen gaan naar de hel Spreek goed recht, er komt een dag dat er over jou zal geoordeeld worden.

2

Geschreven bronnen Onderscheid tussen formele rechtsbronnen en toepassingen daarop. Formele rechtsbronnen: in welke vorm ontstaat het recht? Waar komt ons recht vandaan? Het recht  de regels moeten in bepaalde vorm ontstaan, een jurist zoekt zijn kennis van het recht in de formele rechtsbron om vorm aan te duiden waarin recht ontstaat Wetgeving De meeste regels komen tot ons in de vorm van een wet. De overheid zegt: “Dit moeten we voortaan doen”. Als je een wet vindt, ben je niet altijd zeker dat hij wel werd toegepast. Het is niet omdat het ergens staat of zo verteld wordt dat het zo is. vb. Strafrecht in België in 1960 “Hij die iemand anders vermoordt, krijgt de doodstraf (onthoofding).” MAAR: de laatste onthoofding vond plaats in 1918. Rechtspraak = rechters die oordelen in concrete geschillen. Eeuwen lang werd er recht gesproken maar niet geschreven. Verhalende bronnen: er werd recht gesproken in de 12E in Brugge, maar er zijn geen sporen. Het hele proces was toen mondeling. Er is nu nog altijd veel dat gezegd wordt in strafzaken maar nergens op papier staat. Rechtsleer Alles wat er maar geschreven wordt over het recht. Geschreven bronnen zijn ook niet altijd betrouwbaar! Wat is de reden van het schrijven? - “Ik weet goed hoe het is, ik wil ook dat mijn kinderen dit weten.” - “Moet je eens zien hoe slecht ons systeem is!” (alleen slechte dingen beschrijven) - “Moet je eens zien hoe goed ons systeem is!” (alleen goede dingen beschrijven) Rechtstoepassingen in contracten e.a. We weten veel over de dagelijkse leefwereld van mensen in de 16E-17E (hoe huizen eruit zagen, welk meubilair er stond, hoe rijk de mensen waren). We weten dit omdat er geprocedeerd werd over de erfenis en de eerste stap was dan het beschrijven van de erfenis. Van het strafrecht werd er echter niets opgeschreven. Het werd beleefd, daarna was het gedaan. Soms een uitzondering In Veurne (westhoek), in een landhuis op de grote markt is een vonnis bewaard. Deze man moest als straf zijn hand laten afhakken op de markt maar hij was rijk genoeg om zijn straf af te kopen. In plaats van zijn hand af te laten hakken, heeft hij een bronzen hand laten maken. Dit werd omhoog gehangen op de markt met het vonnis erop, om mensen af te schrikken.

De oudste bronnen De oudste bronnen vind je niet bij ons, maar wel bij de culturen rond de Middellandse Zee. 3

wij nog niet). Er zijn weinig regels over de verhouding tussen burgers onderling. Die persoon rekent erop dat die rechtsregels aanvaard zullen worden door de mensen. Legitimatie van recht en macht Diegene die macht heeft. “wetten”? “wetboeken”? In Susa in Iran vond men een steen waar iets opgeschreven stond. Het zijn de juridische normen van de codex Hammoerabi (?) Hij staat nu in het Louvre. Het gaat meestal over de verhouding tussen de burgers en de staat.Middellandse Zee: bakermat van onze West-Europese cultuur 3 x R (basis van onze Westerse cultuur)  Religie (Jeruzalem)  Ratio (Athene)  Recht (Rome) Hier zijn de eerste grote stedelijke culturen ontstaan. 4 . maar ook verhalende bronnen. Waarom? Schriftstelsels (i. Oudste juridische sporen Rechtsteksten Wanneer? Er zijn “wetboeken” bewaard van ± 2000 voor Christus. Hier zijn mensen zich voor het eerst gaan bezig houden met het recht.    Hiërogliefen (Egypte) Spijkerschrift (Mesopotamië) Brahmi & Kharosti (Indië) We vinden deze sporen in de vruchtbare halve maan. Redactie? Toepassing? Gevaar voor hineininterpretierung = met hedendaagse maatstaven het verleden proberen te begrijpen. hij rekent erop dat zijn gezag erkend wordt.t.t. Hier was een takenverdeling. dit is een risico. We aanvaarden macht omdat die macht zich weet te legitimeren. legt regels op. Wel aandacht voor “publiekrecht” De vorst is bekommerd over de organisatie van de staat. indirecte bronnen voor onze streken) en steden Er zijn teksten bewaard (zij konden al schrijven.

staat voor een troon waarop iemand anders zit.999…% van ons recht rationeel gelegitimeerd. De tekst die erop staat is in spijkerschrift. Wie? Hammoerabi. traditie Er zijn 3 kanalen van legitimatie (Weber):  Charismatische legitimatie Het gaat uit van iemand met een bepaalde uitstraling. Wanneer? 18E voor Christus. Systematisch  er zit een systeem.” Het recht is dus eigenlijk een kind van het geloof. Wat mogen ze wel doen en wat niet?  geen religieuze regels! Legitimatie? Charismatische legitimatie. Samas (de zonnegod). Hij is ongeveer 2 meter hoog. een orde in. “U moet deze regels naleven omdat God het gezegd heeft. Inhoud? De regels gaan over hoe mensen zich moeten verhouden in de maatschappij. de koning. wijsgeren.” “Aangezien we die macht altijd herkend hebben.  Het recht van de goden Belangrijkste: Codex Hammoerabi Er is wel al recht. een zuil die vandaag in het Louvre staat. Het recht wordt gelegitimeerd door de godsdienst. Wetboek? Wetboek zoals we dat vandaag kennen is voor een bepaalde tak van het recht een systematisch en formeel exhaustief geheel van alle wetten van die tak van het recht.” Rationele legitimatie “We aanvaarden de macht omdat die macht zich weet rationeel te legitimeren.  Traditionele legitimatie “We hebben het altijd zo gedaan en we blijven het zo doen. maar er is nog geen rechtswetenschap  ze aanvaarden het recht nog niet omdat het rationeel is maar omdat het een kind van God is en omdat het geopenbaard is. dicteert de wet aan Hammoerabi.NIET de rede. 5 . Wat? Het is een steen. Diegene die zit is nog veel groter.” Vandaag: 99. geen rechtswetenschap WEL: openbaring. blijven we ze herkennen. We aanvaarden iets omdat het van iemand komt met charisma. een groot rechter van hemel en aarde.

We hebben geen eigen Germaanse optekening. 6 . ze hebben nog geen schrift. maar dat is compleet gewoonterecht.   Als een metselaar een huis voor iemand gebouwd heeft. Alles staat door elkaar  men kan dus niet spreken van een wetboek Enkele citaten Strafrecht: talioprincipe: oog om oog. Hij beschreef dus een situatie met Latijnse zinnen en woorden. Als iemand een been gebroken heeft van een vrij man. „Wetgeving‟ De Franken (één van de vele stammen die in onze regio leven) Later zullen hier Frankrijk & Frankfurt uit evolueren. Nu: alle Belgen zijn gelijk voor de wet. Je moet kunnen interpreteren. Van nature uit zijn we ongelijk. die de dood vindt door de instorting. dan zal de metselaar de eigenaar een gelijkwaardige slaaf bezorgen. zal men hem ook een oog uitsteken. maar voor de rest weten we daar zeer weinig van. Tacitus schrijft „Germania‟ over hoe de Germanen samenleven. Elke maatschappij kent ongelijkheid. en als het huis instort. Formeel  er moeten voldoende principes inzitten om problemen op te lossen. dan zal de metselaar worden omgebracht. alles staat in de wet.Formeel exhaustief: exhaustief  uitputtend. begin van het beperking van eigenrichting. zal men hem eveneens een been breken. Indien het een slaaf van de eigenaar van het huis is. de wetboeken zouden te dik worden. Standenmaatschappij: Overal is ongelijkheid.  Evenveel onrecht als jij de andere hebt aangedaan wordt jou aangedaan. MAAR allochtonen mogen niet stemmen. en als de eigenaar van het huis daarbij gedood wordt. Tacitus zelf sprak zelf geen Germaans. Ze konden nog niet schrijven. het is een volledige regeling. dus het kan niet inhoudelijk (materieel) exhaustief zijn. volledig. en als hij zijn werk niet verstevigd heeft. Als iemand een vrij man een oog uitgestoken heeft. Het Germaans strafrecht Rechtstreekse Romeinse invloed? De oudste juridische bronnen in onze regio „Rechtsleer‟ Julius Caesar beschrijft hoe hier aan recht wordt gedaan. Het probleem met de codex Hammoerabi is dat hij 282 artikels telt en niet systematisch is. De Franken hebben een eigen rechtssysteem. zal men zijn hand afhakken bij de pols. 18E voor Christus: een stap vooruit. … (beperking eigenrichting):    Als een kind zijn vader geslagen heeft.

Het is vooral een indirecte legal transplant (= receptie). ze respecteren het vreemde recht. Wij zitten daar 1500 kilometer vandaan. Christendom = staatsgodsdienst (ketterij = majesteitschennis) Iedereen moet christen zijn. ook wel het verwetenschappelijken van ons recht. De „val‟ van het (West-)Romeinse rijk (476): door nalatigheid verdwijnen:   Centralisme (één rijk. één hoofd) Bij de Germanen zijn er meerdere kleinere gebieden. maar de paus niet. Staat als magistratuur Cultuurcocktail (Griekse denken – Romeinse recht – Byzantijns charisma) De cultuur gaat een stap achteruit. In dit geval: het opnemen van Romeins Recht in het eigen recht. Directe legal transplant: vreemde heerser komt vreemd recht opdringen. Het duurt lang voor ze in Rome zelf zijn. majesteitschennis  kerk: ketterij (goddelijke majesteitschennis)  doodstraf Het Romeinse rijk valt. De kerk gaat zich organiseren naar het voordeel van de keizer. We moeten dit met een korreltje zout nemen! Lex Salica: oudste optekening voor onze regio Lex = wet (Latijn). vb.     7 . Universalisme In het rijk van de Romeinen was er één centrum. de Romeinse keizer maakt wetten. Elke koning is baas in zijn eigen gebied. Hospitalitasgedachte: Er is een gastvrijheid ten aanzien van vreemde volkeren.  Het verplanten/verplaatsen van een juridische regel uit een rechtssysteem naar een ander. De kerk organiseert zich zoals een keizerrijk. zij zijn baas maar wij zijn bevoorrechte partners. Romeinen vinden dat we in hun rijk mogen leven. en Romeins recht) tekenen het Germaanse gewoonterecht op. Bureaucratische administratie De administratie van ambtenaren valt weg.De Romeinen en geleerden (taal (Latijn). In de 12E vindt er romanisering plaats van ons recht. geen groot rijk. Bij ons: Napoleon Indirecte legal transplant: vreemde elementen worden vrijwillig in het recht opgenomen. Vanaf het einde van de 4E is de kerk de bevoorrechte partner van de keizer. Bij de Germanen is het rijk verbrokkeld. Salica = Salische Franken (aan de kusten) BEPERKTE „romanisering‟ van onze gebieden Het West-Romeinse rijk is nog niet gevallen (laatste keizer die in Rome zit wordt verdreven). Er is in het noorden begonnen met aanvallen. Romeinen dwingen hun rechtssysteem niet op. Hij blijft zich wel spiegelen aan de Romeinse keizer. Ook de idee dat ze een functie uitoefenen in naam van het rijk valt weg.

Portugal. een akkoord tussen de wereldlijke machthebbers en de kerk. De kerk kon hen daarbij helpen. Het is beter dat we geschreven teksten hebben.  Leges Barbaruru: recht van de Germaanse bevolking die uit het Noorden komt. ze hadden de kennis nodig. De kerstening is dus eigenlijk een alliantie. Verhaal dat de kerk vertelt over de kerstening: de kerk bracht een blije boodschap die de mensen overtuigde. Overal in Europa wordt het gewoonterecht opgeschreven. Alle bibliotheken zijn verdwenen. die veel duidelijker waren. moet je dat doen in een kerkelijke school. Zuid-Frankrijk: Altijd 2 soorten recht  Leges Romanuru: recht van de oorspronkelijke bevolking die veel langer onder Romeinse invloed is geweest en dus meer Romeinse recht toepast. behalve in de kloosters zijn er nog bibliotheken. Actieve propaganda: de “kerstening” Kerstening = nog niet gedoopte volkeren. nog niet tot de katholieke kerk bekeerde volkeren bekeren zich tot de christelijke godsdienst. Bij ons: Lex Salica = gewoonterecht van de samenspraak Meer naar het Zuiden: Spanje. De steden ontstaan rond de kerken.BLIJFT: de Kerk Eigen hiërarchische structuur bisdommen = Romaanse civitates organisatie van een concilie = organisatie van de Romaanse senaat Ecclesia vivit lege romana = “De kerk leeft zoals het Romeinse recht” Eigen rechtbanken Officialiteiten Eigen recht Canoniek recht (aangepast aan de noden van de kerk) Drager van TAAL (Latijn) CULTUUR (schrift) Als je wilt studeren. Maar in realiteit: de sterke militaire leiders van de Germanen wilden even machtig zijn als de Romeinse keizer. 8 . terwijl gewoonterecht overgeleverd wordt van vader op zoon. Germaans gewoonterecht Indringers en autochtonen: een duale rechtsorde Men schrijft het gewoonterecht op omdat in het Romeinse recht wetten waren. Houder van gronden en (dus) machten De kerk speelt een belangrijke rol. en we weten niet goed wat de precieze betekenis daarvan is.

het is meegekregen van onze (voor)ouders. Gebruikte niet de (hedendaagse / wetenschappelijke) terminologie “fiscus” = privaat koninklijk domein (HEEFT NIETS MET BELASTINGEN TE MAKEN) “publicus” = vorstelijk (persoonlijk) Strafrecht is niet publiek Strafrecht is inhoudelijk absoluut geen publiek strafrecht. 9 .  Formeel luik: de vorm. noch een “wetboek” Het is geen grondwet want er staat niets in over de staatsstructuur of de fundamentele rechten. Is dit “publiek strafrecht”? Is geen “grondwet”. De hele geschiedenis van het strafrecht is eigenlijk een evolutie waarbij we van privaat strafrecht (mensen rekenen onder mekaar af) evolueren naar publiek strafrecht (de overheid komt tussen). Tarieven wijzen erop dat dit meer privaatrecht is dan publiekrecht. welke zijn de procedures die gevolg moeten worden? Vandaag is de strafrechtsprocedure een publieke procedure omdat de eis wordt ingesteld door het openbaar ministerie.die de Salische Franken leidt. Het is ook geen wetboek want het zijn geen wetten die erin staat. Strafrecht bij de Franken Lex Salica: tarievenboek voor misdrijven Clovis liet zich rond 500 dopen (kerstening) met de bedoeling een machtige leider te worden. We mogen de teksten van toen niet lezen met de begrippen van nu.Op 1 plaats leven 2 soorten groepen met elk hun eigen recht: geromaniseerde burgers en Germanen. Hoe zuidelijker. hoe later “territorialisering” Leidt tot optekenen van GEWOONTE “Lex” “Ewa” Ewa  eeuwig Gewoonterecht  recht waarvan we de indruk hebben dat het al eeuwig meegaat. Het is een soort tarievenboek. Er staan verschillende soorten regels in maar het meeste gaat over strafrecht. het is overgeleverd gewoonterecht en het is niet formeel exhaustief. laat de Lex Salica optekenen. Clovis . Nu hebben we nog Germaans strafrecht in het private strafrecht. Het is niet gemaakt. Omdat de publieke orde geschonden is.

Dit doden brengt nieuwe kracht. Verstoring van die (familiale. zal die familie iemand dood doen in de familie van de dader.  familie tegen familie als er iets gebeurt. Men denkt zelfs dat als je die gedode niet verenigd dat hij je zal blijven achtervolgen. Men probeert terug naar een kosmisch evenwicht te komen. dan moet je 2 geiten en een koe als vergoeding geven. De idee bestond dat er goede en kwade krachten waren in de maatschappij. moet je een kind van jouw familie aan de andere familie te geven om de krachten te herstellen. Die vergoeding bestaat uit 2 delen: o “faidus” belangrijker dan “fredus” faidus: vergoeding die familie van de dader moet betalen aan familie van het slachtoffer. niet statelijke) orde vraagt om herstel Als je iemand doodt in een andere familie. “uw clan heeft iets aan mijn clan gedaan. we zullen dit betaald zetten. Wij zouden dit een schadevergoeding aan de burgerlijke partij noemen. Die krachten dwaalden als demonen rond in de maatschappij. De familie waartoe iemand behoort is drager van die krachten. fredus: een stuk dat je moet betalen aan boete aan de overheid o Eerder schadevergoeding dan boete! Hoe te verklaren? Samenleving van de Germanen beheerst door een „demonisch-magisch‟ wereldconcept.Het is de overheid die gaat vervolgen. Latere fase: kracht voor kracht: afkoop van de vete Als er een concreet geschil is komt de clan samen.” De staat is nog ver weg. Diegene die een nadeel heeft geleden beschuldigt de andere. Materieel luik: de inhoud. er is geen individueel strafrecht. anders ben je een eerloze waar men niet naar opkijkt. Diegene die wil dat de andere veroordeeld wordt moet zelf in actie schieten. Je moet opkomen voor je rechten. Herstel van de magische orde Eerste fase: bloed voor bloed: de bloedvete Als er iemand vermoordt wordt in de ene familile. het kan evengoed een onschuldige zijn die vermoord wordt! Als je dit niet doet is dat een teken van zwakte. welke zijn de misdrijven en welke zijn de straffen? Wanneer je iemand hebt geslagen tot bloedens toe. Later zal men dit vervangen door dieren of een stuk grond als vergoeding te geven. Bij de Germanen: accusatoir systeem. De procedure wordt door het slachtoffer of zijn haar/familie gestart. Vandaar ook de volksverhalen over opgevlogen mensen die blijven ronddwalen en een dreiging vormt. Wat is de beste vergoeding? 10 .

wapens. Als de wonde ontsteekt. Je kan ook de eed zweren dat je onschuldig bent. Water zuivert. ben je onschuldig. maar wel vee. Iedereen moet zeggen dat hij onschuldig is. gebruikersvoorwerpen en zelfs personen. ben je schuldig. Klacht met een dode man: het lijk meenemen naar de rechtbank.Er wordt nog geen geld gegeven. Koudwaterproef: men bindt de verdachte met handen en voeten samen en gooit hem in het water. zal het zuivere water je opnemen. je moet eedhelpers hebben. Als de brandwonden na 3 dagen goed aan het genezen zijn. ben je onschuldig. ben je schuldig. Orakeltakjes: men gooit de takjes omhoog en hoe de takjes vallen bepaald of je schuldig bent. Er doet zich een gevolg voor. Als je boven blijft drijven. en het is dus ook de gemeenschap die reactie geeft. Middeleeuws strafrecht Bronnen van het strafrecht De vijf formele bronnen kunnen we hier niet gebruiken. Germaans bewijsrecht in strafzaken Principe: één partij toegelaten tot het bewijs De ene partij moest naar de rechtbank stappen en daarbij alles bewijzen. 11 . Die vergadering noemt men het “ding”. De schade is er en die moet hersteld worden. Irrationele bewijzen: godsbewijzen. Als de brandwonden na 3 dagen goed aan het genezen zijn. als je zuiver (onschuldig) bent. Vaak wordt dit bevestigd door een eed. Gloeiend ijzer: men moet een gloeiend ijzer vastnemen en terwijl de eed uitspreken dat men onschuldig is. Als de wonde ontsteekt. en op basis van dat gevolg word je gestraft. ben je schuldig. Het zijn meestal oudere mensen omdat die ervaring hadden en wisten hoe er werd gestraft. ben je onschuldig. Je kan dit niet alleen doen. Het is de gemeenschap die geleden heeft. Als je onder gaat. Een ding is dus eigenlijk een vergadering van de gemeenschap. niet over de feiten. Dit is hedendaags en bestond toen nog niet. Ongeschreven De gewoonte Bewijs:   Precedent = het is al eens gebeurd Turbe = gerechtelijke bewijsmiddel waarbij 10 getuigen worden opgeroepen. Blijft steeds: gevolgaansprakelijkheid De intentie (met opzet of niet) doet er niet toe. Heetwaterproef: men moet een hand in kokend water steken en ondertussen de eed uitspreken dat men onschuldig is. MAAR ze getuigen over hoe het recht in elkaar zit. Je gaat op God een beroep doen om de schuld of de onschuld te bewijzen.

Ze bepalen zelf hun rechten en plichten  Judicium parium principe = in de stad oordelen poorters over poorters en priesters oordelen over priesters. Als er iemand opgehangen wordt. (bv. … Het gewoonterecht moet doorgegeven worden. Men geeft het dus door via moraal.  Vredeloosheid We straffen omdat we vrede gesloten hebben met elkaar. … Geschreven Het meeste recht is ongeschreven. Ze voelen zich gebonden aan het (gewoonte)recht. Dit is nieuw voor de 11E. Het betekent het gekozen recht. dan kan je ook de bescherming van die regels ook niet inroepen. Op de inbreuken staan eerder geringe straffen omdat ze er zelf aan onderworpen worden. verhalen. Ze kiezen het recht dat ze samen willen naleven. ze motiveren hun uitspraak niet. We weten echter niet veel over de toepassing van deze geschreven bronnen. religie. kiezen.  Oordeel van gelijken: burgers motiveren niet omdat men dan weet wie voor en wie tegen is. we willen passief samenleven en daarom maken we afspraken. in de stad  stadskeuren). religie. De koning wil zijn macht tonen. Als de meerderheid beslist heeft. Er zijn wetten met zeer zware straffen omdat ze moeten afschrikken. Stedelijke en andere keuren Het is een andere naam voor stadsrecht. besprenkelen ze het touw eerst met wijwater en is er een priester aanwezig. Er staat in het vonnis dat bepaalde feiten inbreuken zijn op bepaalde keuren. het is een rechtsgevoel. De eerste afspraken gingen over handel. Een typische straf is de verbanning 12 . keuze. Late middeleeuwen: geleerd recht In de late middeleeuwen (12E) is er geleerd recht: Romeins recht en canoniek (kerkelijk) recht. Je kan het niet opschrijven. Als je je niet aan de afspraken houdt. er ontstaan steden en dus zijn de inwoners (poorters) vrij in hun stad. Vorstelijke wetten De vorst bouwt vanaf de 12E-13E een soevereine staat uit. Een misdadiger wordt beschouwd als een misdadiger van de gemeenschap.De moraal. maar ook aan de keuren. is dat zo.  Vorstelijke rechter: hij heeft de vorstelijke autoriteit. Het komt van willekeur. hij moet niet motiveren. maar doorheen de middeleeuwen duiken er steeds meer geschreven bronnen op. De rechters zeggen nooit hoe ze tot een uitspraak komen. verhalen (Reinaart de Vos). Dit is een ascending theory of power  mensen streven naar alsmaar meer macht en dit zie je zeer duidelijk in de middeleeuwse stad. Grondslagen van het middeleeuws strafrecht  Germaans idee Godenoffer (magisch-demonisch wereldbeeld) De terechtstellingen zijn als rituelen. Dit is een descending theory of power  de koning wil alsmaar meer macht.

 Boete-idee canoniek recht Een individu heeft eigenlijk een zonde begaan tegen God. en die richten daarmee een hospitaal op. De kerk heeft zelf geen leger.  vorstelijke ordonanties = descending theory of power We straffen omdat we de mensen willen afschrikken. Herstel van het onrecht Het is een Germaans idee die in de middeleeuwen is blijven bestaan. dit is nog steeds een kale plaats. de beste straf is dus bijvoorbeeld op bedevaart gaan om terug een goede mens te worden. Er begint een godsvrede beweging in Zuid-Frankrijk. Het godsbestand: gedurende een tijdje wordt er niet gevochten. De familie Rijm is verbannen uit de stad en hun huis werd afgebroken. iedereen mag zijn mening zeggen. De familie Rijm doodt 2 broers van de familie Alijn. ( tijdelijk) Op zondag mag er niet gevochten worden. Ook hier wordt er steeds uitgebreid  tegen bepaalde mensen mag je geen geweld gebruiken (kinderen. Schandstraffen dienen om te kleineren. politie. De schadevergoeding werd dan over de andere familie verdeeld. ondanks het feit de kerk de vredesboodschap brengt. en er is overal oorlog. Men mag alleen vechten als de kerk het zegt. Dit wordt altijd uitgebreid. andere hebben minder te zeggen). De godsvrede Je mag nooit geweld gebruiken op bepaalde plaatsen (territoriaal). ze moeten onderhandelen om de schade te vergoeden. (Ik wil zoveel mogelijk te zeggen hebben. want dan moet men naar de kerk gaan.  De publieke actie van de vorst De vorst streeft naar soevereinitiet. een geweldmonopolie installeren. Bv. wapens … dus ze kunnen het niet afdwingen. De familie betaalt een schadevergoeding aan de familie Alijn.  De godsvrede (± 1000) Het grote rijk van Karel de grote valt uit elkaar. handelaren. families Rijm & Alijn in Gent Deze 2 families hebben ruzie met elkaar. 13 . Eigenlijk is dit een soort van geweldmonopolie. De hele familie moest vaak betalen. We gaan strenge straffen zetten op de regels die worden uitgevaardigd. maar sterft uit in de 15E – begin 16E  faidus & fredus uit Lex Salica Vooral in familiale vetes: familiale weergeld dat betaald wordt om andere familie te vergoeden. Er mag niet meer gevochten worden.  De wraak Dit blijft een grondslag van het strafrecht en heeft vooral te maken met passie. priesters … = personele toepassing) De wereldlijke vorst zal dit voorbeeld overnemen. We willen naar de toekomst iedereen duidelijk maken dat bepaald gedrag niet getolereerd wordt. omdat we een voorbeeld willen stellen. vrouwen.

14 . Dankzij de kerk kan de staat zich uitbouwen. Zelfmoord mislukt  tot doodstraf veroordeeld Zelfmoord gelukt  het lijk kreeg een proces. Enkele bijzondere misdrijven  Ketterij Zeker zo oud als er wetteksten zijn gevonden.  Misdrijven tegen goede zeden Homo‟s zijn tegen Gods wet dus werden ze verbrand of kregen ze een spiegelstraf. Als men een huis in brand stak sloot men deze persoon op in een huis en stak het in brand. Men vindt ketterij vooral terug bij systemen waar een staatsgodsdienst is. Als je zelfmoord pleegt. Je moet solidair zijn en de wet naleven. Het lijk werd achter een ezel gespannen en door de stad gesleept. Bij homo‟s stak men bijvoorbeeld een paal in de grond met een scherpe punt. In de codex van Justinianus in de 6E staat er al dat men ketters moet straffen.  Zelfmoord God bestaat en regels alles. De gemeentelijke solidariteit We moeten straffen omdat we samen sterker staan. dus moest ook de duivel een proces hebben. en daar schoof men de homo over. Dit is een straf waarbij de strafuitvoering de daad weerspiegelde. Je zal nergens nog rust vinden binnen de eigen maatschappij. omdat we dan samen sterker zijn.  Toverij (heksen) Mensen werden vervolgd omwille van toverij. beslis je zelf wanneer je sterft en dat is ingaan tegen de majesteit. Enkele bijzondere straffen  Vredeloosheid Heeft veel te maken met vredes die gesloten worden (bv godsvrede) Je zal nergens nog vrede vinden. Je hebt je niet gehouden aan de rechten en verplichtingen van onze groep dus je behoort niet meer tot onze groep. Daarna werd het met een paal vastgenageld in de grond omdat men dacht dat ze niet echt dood waren. dus hij bepaalt ook wanneer je sterft.  Verbanning We willen je niet meer bij ons. Ze gingen ervan uit dat die mensen een relatie hadden met de duivel. De meeste heksenprocessen waren rond 1600. Door een ander geloof te hebben misken je de goddelijke majesteit. Iedereen kan wapens tegen jou gebruiken. het werd naar buiten gegooid omdat het niet waardig was op een menselijke manier naar buiten te worden gedragen. Deze mensen gingen een contract aan met de duivel.

tot de rug eruit ziet als een boomschors (= spiegelstraf). Naar het voorbeeld van Bologna ontstonden nog andere universiteiten in Noord-Italië.  Doodstraf Dit wordt op allerhande manieren uitgevoerd. Daarna werd het uitgebreid naar Frankrijk (Parijs. Het duurt tot de 15E voor wij hier in de Nederlanden een universiteit krijgen: de katholieke universiteit in Leuven. Er waren mensen die daarvoor (12E – 13E) al gingen studeren naar het zuiden. Orléans).“ban”  oud-Germaans woord = recht om bevelen te geven Diegene die het banrecht heeft kan bevelen geven. Het katholieke is op dit ogenblik niet uitzonderlijk. vierendelen. De straf is hiervoor dat je met takken van de boom geslagen wordt op de rug. Toen gingen we verder naar het noorden (Keulen).  Verwoesting van het huis De hele familie wordt gestraft. Dit wil niet zeggen dat wij daarvoor geen juristen hadden. Je mag je niet meer laten zien in het gebied waar de banheer banrechten heeft.  Schandstraffen Een zeer typische straf voor de middeleeuwse samenlevingen. bijna alle universiteiten zijn op dit moment katholiek.  Verminkingen Boomschendersstraf Een boom betekent veel in de economie van de middeleeuwen. Men wordt ten schande gezet. Het huis wordt verwoest en mag niet meer opgebouwd worden. Verbanning = we sluiten je uit de gemeenschap die onder het hetzelfde banrecht valt. Montpellier. De boom van iemand anders stelen of takken afzagen is een zwaar misdrijf. Men kon je tot 1 mijl buiten de stad vervolgen. De invloed van het geleerde recht op de rechtspraktijk wordt groter als er een universiteit is: er zijn meer juristen. Invloed receptie geleerd recht Universiteiten Eind 11E ontstond de eerste grote universiteit: Bologna. Banmolens = molen van banheer (iedereen die daar woonde moest zijn graan naar die molen brengen om te laten malen). In de middeleeuwse samenleving wordt veel belang gehecht aan de persoonlijke eer. uitrekken. In de loop van de vroeg-moderne tijd sterft dit geleidelijk uit. WAT? 15 .

Er komen daarna nog regels. Men bestudeert dit aan de kerkelijke faculteit. Je mag niet zoals bij de Germanen kijken naar het gevolg. er worden niet meteen straffen opgelegd. Het geheel van alle kerkelijke regels is de corpus iurus canonici. Er wordt dus echt een nadruk gelegd op de intentie en veel minder op het gevolg. Gratianus maakt dit in de 12E. Het is vooral de vorst die het geleerde recht gaat gebruiken om zijn staat uit te bouwen. Dus gaan we zijn geweten proberen aan te spreken.  Gratianus is een monnik in Noord-Italië in de 11E.Er werden 2 soorten recht gegeven aan de universiteit:  Romeins recht (= wereldlijk recht) Aan de wereldlijke faculteit bestudeert men corpus iurus civilis. nieuwe instellingen creëren op basis van het geleerde recht. het is zeer onduidelijk. “Waarom hebt u dit gedaan. Teksten van tekstvaders (= geleerden uit de kerk) Het is een wirwar van bronnen.” De canonieken zeggen dat als je een misdrijf pleegt. Als je hem tot inkeer kan doen komen. (op het ogenblik dat het canoniek recht een universitaire wetenschap wordt)  decretum van Gratianus is een overzichtelijk samenbrengen van alle kerkelijke regels tot op dat moment. Er moet orde gebracht worden. je Gods wil niet respecteert. “Als je een misdrijf begaat zit het vanbinnen. 16 . In de biechtboeken worden er vragen gesteld. De kerk wil weten waarom iemand iets misdaan heeft. waaraan hebt u gedacht toen u dat deed. de bijbel.  Canoniek recht (= kerkelijk recht) Bronnen die binnen de kerk ontwikkeld zijn. reactie op Germaans systeem van familiale leedvergelding  Intentie is belangrijker dan het gevolg Strafrecht is niet collectief. De bijbel inspireert: als heksen op de brandstapel komen is dit omdat dit in het OT staat. Binnen de kerk ontstaan nieuwe boeken. Het zijn biechtboeken. Biechtboeken gaan op zoek naar de psyche achter het gedrag.  wetten maken. Gratianus maakt het decretum van Gratianus. had u de bedoeling om …?” Het zijn eigenlijk handleiding voor de priesters die de biecht moeten afnemen om het geweten te onderzoeken. Je moet het dan goed maken tegenover God. Wetenschappelijke invloed op het strafrecht Can. Het is de harde kern van de studie van het canonieke recht. Beslissingen van de paus en van concilies. ter vervanging van oudere boeteboeken (te vergelijken met lex salica). gaat het een betere mens worden. Geleerden studeren af en komen in de praktijk terecht: Eerst in de centrale organen van de vorst en dan pas in de lagere organen. Om de strafmaat te bepalen moet je kijken naar de intentie van de dader (opzet?). / Rom. het moet individueel zijn.

Binnen opzettelijke opzet is er nog een onderscheid tussen gewone opzet en voorbedachte rade. elk misdrijf is eigenlijk een belediging tegen mij.  Individuele schuld belangrijker dan de schuld van de familie Canonieken en Romeinen zijn het niet eens over de functie van de straf De canonieken vinden dat het misdrijf individueel is. De kerkelijke inquisitierechtbank komt naar het dorp. niet naar het gevolg. Vroeger werd de familie van de dader gestraft door de familie van het slachtoffer. Dit staat ook beschreven in het heilige Romeinse boek. Het geweldmonopolie moet volledig in handen van de keizer zijn. Een straf moet als doel hebben de dader tot inkeer te doen komen. maar de overheid gaat zelf het misdrijf vervolgen = inquisitoire procedure. De kerk gaat onderzoeken wie een ander geloof heeft. Voor de 18E dienen de straffen hier vooral om af te schrikken. wanneer de christengodsdienst de staatsgodsdienst is. Het is een zware kost om gebouwen op te richten. hij start het strafproces. Elke inbreuk op de wet. en de straf dus ook individueel moet zijn. moet vervolgd worden. Nu wachten we niet tot het slachtoffer het heft in eigen handen neemt. “Als het over misdrijven gaat moet er gekeken worden naar de wil. Ik heb dus het recht om mijn orde te laten respecteren. De wereldlijke overheid is daar niet mee akkoord. hij laat niet toe dat iemand anders geweld gebruikt. De romano-canonieke (straf)procedure  Inquisitoir (vanuit laat-romeins recht) De strafprocedure is helemaal anders dan bij de Germanen. Een van zijn wetten zegt: wie geen christen is. Inquirere  Latijn voor onderzoeken Keizer Justinianus leeft in de 6E. Er zijn geruchten van ketters in het dorp. De kerk gaat op onderzoek en vervolgt. met de bedoeling als men eruit komt een beter mens te zijn. De eerste gevangenissen zijn gemaakt door de kerk. ze hebben een exemplarische functie.De romanisten vinden ook dat je veel meer moet kijken naar de opzet dan naar het gevolg. cipiers te werk te stellen en het eten voor de gevangenen te betalen. Dit komt het uit corpus iurus civilis. Een straf moet een voorbeeld stellen voor de rest van de samenleving. namelijk boek 47 en 48. anders wordt je zelf vervolgd voor ketterij als het later uitkomt dat jij ervan wist.  Systeem van legale bewijzen Men moet bewijzen dat iemand schuldig is. in het corpus iurus civilis. 17 . De eerste en grootste golf van vervolgingen: kerkelijke inquisitie. Het bestaat over meerdere boeken. Het duurt tot de 18E voor de gevangenisstraf hier wordt uitgesproken. Bij de Germanen deed men dit met het godsbewijs. De dorpsgemeenschap moet samen komen op het dorpsplein en zeggen wie een ketter is. De keizer wil alle macht. Ketters moeten op de brandstapel terechtkomen. er zijn 2 boeken die over strafrecht gaan. De bedoeling daarvan is dat men nadenkt en tot inkeer komt.” Men maakt een opzet tussen onopzettelijke en opzettelijke opzet. Iemand die iets gestolen heeft hakt men de handen af zodat hij nooit meer kan stelen.

Hiërarchie van bewijsmiddelen:   Vermoeden (je ziet iets en leidt daaruit iets af wat je niet hebt gezien)  waarde 25% Getuigen 1 getuige is niet genoeg. impotentie. onderdanigheid en dienstbaarheid (God heiligen en sacramenten afzweren.De canonieken vinden dat je God niet mag uitdagen. vrouwen. …)    “Criminelijcke” afhandeling: De verdachte werd van ambtswege vervolgd door een gerechtelijk ambtenaar volgens de criminele procesgang in strafzaken (voor misdrijven kon immers ook „civiliter‟ geprocedeerd worden) Het was een element van het strafrecht. kinderloosheid) zijn duivelspact = contract met de duivel mens kon ziel verkopen aan duivel in ruil voor aardse voordelen. mannen. op bezem. …) seks met de duivel heks of tovenaar werd ervan beschuldigd seks te hebben gehad met de duivel = bijzonder onaangenaam. …) Lid van duivel omschreven als ijskoud bijeenkomsten met andere heksen/duivels (= heksensabbat) samenkomst van verschillende heksen en tovenaars met de duivel (ervaringen uitwisselen. offeren van bepaalde voorwerpen. uitrekken)  Dit is een rationeel bewijs! Soms hebben mensen het wel gedaan en ze bekennen niet. duivelsteken = merkteken in vorm van wrat. mensen doden. huidverkleuring. Er wordt een nieuw systeem van legale bewijzen ingevoerd. 2 getuigen = waarde 50% Bekentenis Mensen martelen. (≠ rationele bewijzen!) Er wordt in de wet bepaald wat de waarde is van het bewijs. pact ondertekenen met eigen bloed. onder druk zetten om tot bekentenis te doen komen (geselen. Er was een strafproces. Soms bekennen mensen als ze het niet gedaan hebben omdat ze gemarteld worden. oogst doen mislukken. Duivel kon vele gedaanten aannemen (dieren. op afgelegen plek.  Tortuur Heksenvervolgingen in Vlaanderen Definitie van een heksenproces: “ een strafproces waarin een man of een vrouw werd vervolgd en eventueel gestraft voor een aantal feiten die tot zijn vier kernelementen terug te brengen zijn:  schadelijke toverij kon zowel positief (goede oogst bereiken. tovenaars en heksen begaven zich ernaar toe op rare wijze: zweven. Fases:    Het in werking stellen van de publieke strafvordering Het (gerechtelijk) vooronderzoek Het eigenlijke gerechtelijke onderzoek 18 . genezen van een persoon) als negatief (mensen ziek maken. en het godsbewijs wordt verboden.

Dit is een soort klacht voor smacht     2. optreedt om dit geroddel uit de wereld te helpen”. Deze drie feiten waren respectievelijk verre. Door verklikking door een medeheks Bij het proces werd gevraagd wie gezien werd op de heksensabbat vaak sneeuwbaleffect van processen Door het instellen van de “actie uit iniurie” (= smaadproces) U moet stappen ondernemen als er over u geroddeld wordt dat je een heks bent. omgaan met padden of zwarte katten. die persoon heeft de reputatie een heks te zijn). Schriftelijk of mondeling Door openbaar gerucht Geen loutere/formele klacht of aangifte. Getuigen waren slachtoffers van praktijken van de heks Vaststellen van bepaald deviant gedrag van de verdachte (‟s nachts rondlopen in de regen. Drie soorten feiten: een eenvoudige verklaring (mensen die zeiden: ja inderdaad. baljuw. Alle misdrijven moeten bekend gemaakt worden. bijvoorbeeld op cafe Bij de “deurgaende waerhede” Gerechtelijk officier komt 1x per jaar in het dorp. bezit van ongewone kruiden of zalven)  demonologie (heksenleer). “Ik wil dat u. Niet altijd gunstig einde . opsporingsonderzoek waarbij 2 rechters/commissarissen opdracht krijgen misdrijf hekserij te bestuderen. Het in werking stellen van de strafvordering Hoe kwam het gerecht hekserij op het spoor?  Door klacht of aangifte Iemand gaat bij bevoegde instantie klacht neerleggen. Alle dorpsbewoners komen samen. dichte of zeer dichte aanwijzingen van het bestaan van hekserij.  Eindvonnis Executie 1. o o Wat? Door de baljuw Hoe   Feitelijke aanwijzingen zoeken Getuigen opzoeken 19 . Het (gerechtelijke) vooronderzoek  De” informatie preparatoire” = soort vooronderzoek. baljuw besliste hierover. Informeel.

De vlammende ogen Als de ogen straalden. Als de persoon onder ging was dit een goed teken. als er geen bloed uitkwam en/of de verdachte voelde geen pijn: dan ging het om een duivelsteken . 4) Ondervraging verdachte in de gevangenis Rechter moest aangehouden persoon binnen 24u ondervragen. Prikproef: Er werd in het teken geprikt. wassen beeldjes doorprikt met naalden. Huiszoeking was aanbevolen en zo snel mogelijk omdat er niets zou kunnen verdwijnen door de duivel. als de persoon in kwestie daar niet op reageert of geen last van heeft. Bedoeling was te komen tot een spontane bekentenis. de persoon werd neergelaten in een waterreservoir. Soms was die getuige ook aanwezig.3. Men ging op zoek naar verdachte dingen in het huis van de betrokkene zoals verdachte kruiden. volledig naakt. kon overal op het lichaam van de heks zijn. de rug werd eerst binnen gebracht in de verhoorkamer. is dit een aanwijzing van hekserij . Hun eerdere verklaringen werden voorgelezen. 7) Aanwijzingen van hekserij: proeven .Duivelsteken en de prikproef Duivelsteken: de duivel liet bij het paren op de heksensabbat een teken achter.De waterproef Men bond de persoon in kwestie de linkerarm aan het rechterbeen omgekeerd. als hij/zij 20 . De voorwaarden van opsluiting waren erbarmelijk. Eigenlijk onderzoek = het proces 1) Dagvaarding en ondervraging op vrije voet Er was nog niet 100% zekerheid van schuld 2) Aanhouding en opsluiting in de gevangenis Het is heel duidelijk dat het om een heks gaat. 6) Confrontatie Confrontatie van verdachte met getuigen. ze moesten die bevestigen of aanpassen onder ede. was dit een teken van schuld . Het kwam erop neer dat dezelfde personen van in de eerste fase van het proces opnieuw ondervraagd werden. poeders.Tranenproef Bepaalde stof wordt in de ogen aangebracht. Het waren zeer gerichte vragen (bv. men moest wijwater met enkele druppels van gewijde kaars drinken 5) “Enqueste” of “informatie ordinaire” Het verhoren van getuigen door de rechter in de volgende fase van het proces. Hebt u seks gehad met de duivel? Hoe komt dat u niets voelt wanneer een naald in uw duivelsteken gestoken wordt?) voorzorgsmaatregelen om te vermijden dat men betoverd werd: de verdachte moest andere kleren aandoen. 3) Huiszoeking en eventueel inbeslagname Na de opsluiting.

9) Pijnlijk verhoor: bekentenis Om waarheid te doen zeggen. Bekentenissen die tijdens tortuur werden afgelegd. geen vrienden. Zo niet. Tamelijk moeilijk. hadden geen bewijskracht. het was om een manier/middel om de heks tot bekentenis te dwingen. Machtstemperingen: constitutionalisme en parlementarisme Constitutionalisme  onderdanen van de vorst hadden bepaalde rechten die hen niet mochten afgenomen worden. Het eindvonnis en de executie  Meestal: vonnis tot executie o o o Levend verbranden (lichaam en ziel moeten verbrand worden) Gunst voor vrouwen: eerst wurgen en nadien verbranden Indien geen bekentenis: geen doodstraf. De duivel was ook aanwezig in een of andere vorm. hij moest er heelhuids uitkomen. Het kwam voor dat een verdachte tijdens het pijnlijk verhoor toch zware verwondingen opliep of kwam te overlijden.bleef drijven was dit een teken van hekserij. schandstraffen. Men zei dat de duivel toen tussenkwam en bijvoorbeeld de nek van de verdachte brak. De heks werd pijnlijk verhoord om haar tot bekentenis te doen overgaan. palen (een houten wig door het hart drijven) Steeds: confiscatie en kosten De gerechtskosten moesten betaald worden en alle goederen werden geerfd De nieuwe tijd De nationale soevereine staat: de absolute monarchie De laat-Middeleeuwse machtstemperingen beperkt Recht komt in handen van een naar absolutisme strevende vorst. Mensen durfden niet getuigen omdat ze zelf zouden beschuldigd worden van hekserij. 21 . toch mistoestanden: het was niet de bedoeling dat de persoon verminkt of vermoord werd. kon de tortuur opnieuw beginnen. Men nam de nodige voorzorgen. Men kleedde haar volledig uit en kalfshoren. moet je dwingen. maar bv. het gaat om een heks die moet overtuigd om te bekennen dat het een heks is. 8) Tegenbewijzen (“contrepreuve”) Er kon een tegenbewijs geleverd worden: getuigen ten voordele van de heks. Voorbereiding: gevaarlijke tegenstander. geseling. Via tortuur. Men ging op zoek naar het duivelsteken en men zocht naar stukjes perkament of andere duivelse middelen die de verdachte op zich had om de tortuur te doorstaan. De tortuur was geen straf. Heksen waren niet populair. 4. 24u na de foltering moest de heks de bekentenis herhalen. verbanning. Het ging er hardhandig aan toe.

22 . maar de vorst keurt wel eerst de bisschoppen goed. De baljuw (vertegenwoordiger vorst) gaat het strafproces voeren en hij gaat op onderzoek uit (= inquisitoir). Het volk beloofde aan de vorst hem te dienen maar ze wouden in ruil een contract met de fundamentele rechten van de Brabander (bv. Geestelijken De geestelijkheid krijgt een nationale kerk. Familiale zoen: de familie van de dader en van het slachtoffer verzoenen met elkaar. Geen teksten voor Vlaanderen In Vlaanderen was er nooit een tekst en dus geen fundamentele rechten voor de Vlamingen.  uitdoven compositierecht en familiale zoen. dit was de Magna Carta. De soevereiniteit en het absolutisme Uitingen in het strafrecht Proces: inquisitoire procedure De vorst gaat de inquisitoire procedure uitbuiten. en dus zal de overheid niet meer vervolgen. Parlementarisme Adel De vorst geeft een adellijke titel aan zijn ambtenaren. op basis van het recht van een land  Bevriezing Blijde Inkomst in Brabant 1356: de nieuwe hertog gaat zich overal presenteren. Hij moest tekenen dat hij een aantal fundamentele rechten ging erkennen.Magna Carta    eerste grondwet in de geschiedenis het is een grote brief van de vrijheden Koning Jan in Engeland meende rechten te hebben in vele landen. gestraft zodra ze zich proberen te roeren. Steden De steden worden gemuilkorfd. Alleen Brabanders kunnen in Brabant rechter worden). 2 regels: o o geen vreselijke. gruwelijke en ongewone straffen due proces of law  eerlijk proces  geen enkele vrije man mag zomaar aangehouden worden tenzij na een vonnis van een rechter. De uitbreiding ervan lukt niet dus komt er een bevriezing. Compositierecht: tussen de partijen gaat men elkaar vergoeden en er verder over zwijgen. Baronnen vinden dat het niet meer kan hij zoveel geld int.

Hij laat het boek uitgeven. dus zijn redenering was een logisch gevolg van die veronderstellingen Hij was een slecht mens en hij wist dus dat het allemaal niet waar was. Bronnen Geleerd recht als subsidiaire bron Dankzij boekdrukkunst werd het geleerd recht verspreid over heel Europa.Samenwerking Kerk – Staat  politieke. duivel). Het lijkt erg op wat Joost de Damhouder schrijft. Het is bedoeld voor de rechters. Hij schrijft een boek over hoe de staat moet werken en over hoe je een heks kan herkennen en hoe je ze moet vervolgen. Dit is een belangrijk kanaal van receptie van het geleerde recht. het is een handboek waarin hij beschrijft hoe een burgerlijk proces moet gevoerd worden. betere greep en controle op/over de onderdanen. Hij zal een beetje ten voordele van de vorst spreken. maar in het Vlaams. hel. 23 . Het eerste boek is de praktijk van het burgerlijke recht (civiele zaken). geleerden maakten boeken voor de praktijk. Joost de Damhouder is een Bruggeling die volledig in de commerciële geest het boek van Filips Wienant overschrijft en uitbreidt. advocaten uit de praktijk. Elke inbreuk op religieuze verplichtingen wordt een inbreuk op het wereldlijke recht. Hij schrijft een boek over hoe je het geleerde recht in de praktijk kunt toepassen. 2 redenen:   Er waren paradigma‟s (hemel. Jean Bodin Hij studeert af aan de universiteit en komt in dienst van de koning. hij was raadsheer van Vlaanderen. in deze periode is er in het Gentse nog geen goed ingeburgerde drukkerij. Het is een boek bedoeld voor de praktijk maar zeer geleerdrechtelijk geïnspireerd. Het verspreidt zich over heel Europa. Filips Wienant leeft op het einde van de 15e eeuw. religieuze en morele orde beschermd! Door de samenwerking is er een beter zicht. Nieuwe wetten worden doorgestuurd naar de pastoor en die leest de nieuwe wetten en dus wordt iedereen geacht de wet te kennen. Hij had romeins recht gestudeerd aan de universiteit van Leuven. criminele zaken. Duits en Latijn. Hij beschrijft hoe een proces moet gevoerd worden als een inquisitoir proces. Carpzov is een Duitser die een handboek schrijft over het Duitse strafrecht. Hij heeft pech. Niet in het Latijn. maar hij gebruikte het als een middel om te vervolgen. en vervolgen betekent macht hebben. Het handboek dat gebruik wordt bij toepassen van het strafrecht is in de eerste plaats het gemene recht. Het wordt ettelijke keren herdrukt in het Vlaams. Hij schrijft een tweede boek: de praktijk in strafzaken. Filips Wienant (Gentenaar) oefende een juridisch beroep uit in gent. procureurs. Frans. begin 16e eeuw. Jean Bodin was een heel slimme man maar toch schreef hij iets dat totaal niet klopte.

hij is het toonbeeld van een tirannieke vertegenwoordiger van een tirannieke vorst. ik ga mijn Spaanse troepen onder dwang houden.   De eerste ordonnantie gaat over de strafprocedure. Met de criminele ordonnanties van 1570 betonneert hij het strafrecht van die tijd. 1 fase is hier heel belangrijk: de opstandige gewesten beginnen zich militair te organiseren tegen die Spaanse koning die voor het blok werd gezet. het gaat vooral om algemene theorieën als opzet. de iure: juridisch gezien houden de criminele ordonnanties in 1576 op te bestaan de facto: in de Nederlanden worden de criminele ordonnanties na 1577 blijvend geciteerd. kondigt de wetten hier af. hardvochtige tiran. 2 redenen:   Codificatie en homologatie van gewoonten Unificatie door middel van wetgeving Criminele ordonnanties van 1570 van Filips II Filips II is niet graag gezien. Het is een vredesluiting met de opstandige gewesten. Vorstelijk strafrecht komt opzetten (machtsmiddel) In de 16e eeuw breiden de wetten enorm uit. maar toch worden ze door alle advocaten en juristen gebruikt. In het stadhuis van Gent moet de landvoogd ondertekenen dat de vorst zijn ergste maatregelen weer intrekt. 2 redenen  er staat zwart op wit hoe het geleerde recht in elkaar zit 24 . Ze gelden eigenlijk juridisch niet meer. hoe gaan we een strafproces voeren? Dit is een wettelijk vastleggen van de inquisitoire procedure.Lokaal gewoonterecht (blijft grotendeels) Het lokaal gewoonterecht kan nog overleven als het de vorm van een wet krijgt of als het gehomologeerd wordt. die de vertegenwoordiger van Filips II in de Nederlanden is. medeplichtigheid. Ordonnanties? Het zijn 3 wetten van begin juli 1570. Filips II belooft om zijn ketterijplakkaten in te trekken. hij is een zeer intolerante. Het is eigenlijk een strafwetboek en een wetboek van strafvordering avant la lettre. deze wetten worden gedrukt in duizenden exemplaren. Er worden niet veel individuele misdrijven omschreven. Het is te vergelijken met ons strafwetboek maar meer het algemeen deel.  Alva. Hij is hier niet graag gezien. Hij gebruikt het strafrecht om zijn staat sterk uit te bouwen met bijzondere wetten. Ons land komt in opstand: de opstand van de Nederlanden. Dit is de pacificatie (vrede) van Gent. Pacificatie van Gent: de criminele ordonnanties hebben geen kracht van wet meer. De tweede ordonnantie gaat over het materiële strafrecht. … De derde ordonnantie gaat over gevangenissen. De gevangenissen op dat ogenblik vooral bedoeld als voorlopige hechtenis. Alva installeert de Bloedraad in Brussel. ik ga de criminele ordonnanties intrekken. Het is geen strafgevangenis.

 de criminele ordonnanties zijn gedrukt in honderden versies en verspreid in duizenden exemplaren. …) Er is één leidmotief: geen enkel misdrijf mag onbestraft blijven. Engeland: prerogative courts: uitzonderingsrechtbanken. de koning kon iedereen laten aanhouden en in de gevangenis steken. ze blijven ze gebruiken. De geleerde mens in de 17e en 18e eeuw gaat dit in vraag stellen. tegennatuurlijke seks (homofiele praktijken. er is geen regel of er is een regel en die regel zegt: afhankelijk van de omstandigheden mag je zwaar of minder zwaar straffen. incest. levenslang opsluiten. Ira regis mors est: de woede van de koning betekent de dood. De tekst is ter beschikking van alle juristen. Er waren crimina ordinaria: de gewone misdrijven: misdrijven die ergens in een wet voorzien worden. Elke politieke descident kan op die manier vervolgd worden. 25 . ook als er geen wet is Vorstelijke autonomie Aangezien de vorst bron is van alle recht kan hij zijn wetten naast zich neerleggen en anders beslissen. moet je de wet toepassen. Als er een wet over is. niet straffen Ancien regime: altijd straffen. als je op een slecht blaadje staat bij de koning kan hij je laten onthoofden. De idee dat de rechter gelijk wat kon toepassen in het Ancien Regime is niet juist. De verlichting: het verlicht absolutisme = de willekeur is “rede-lijk” beperkt   omwille van natuurlijke vrijheden omwille van de algemene welvaart (nut) In deze periode werd de rede een vooraanstaande rol nadat gedurende eeuwen de geopenbaarde wijsheden de vooraanstaande rol hadden. had uitvoerbare kracht en moest de wet niet respecteren. Er was geen recht op een eerlijk proces voor je werd aangehouden. Crimina extra ordinaria: buitengewone misdrijven  misdrijven die nieuw zijn. De regel voorziet dat de rechter zelf mag oordelen. De koning richtte nieuwe rechtbanken op. Vandaag: geen uitdrukkelijke wet. De koning kon een aanhoudingsbevel uitvaardigen tegen gelijk wie. Willekeur Rechterlijke autonomie Willekeur van de rechter: rechters voelden zich meestal gebonden door het recht. bv. De vorstelijke willekeur is totaal. Frankrijk: lettres de cachet: wanneer de vorst in een koninklijke akte waaraan hij zijn zegel hing. De rede leert ons dat wanneer de ene de macht heeft en de andere niet. Het is niet omdat het in het recht staat dat je het moet toepassen. We zijn van nature uit gelijk en we zouden dus allemaal gelijke rechten moeten hebben. dat dit is omdat de ene rijk is en de andere niet.

Ze gaat ervan uit dat je een heel rechtssysteem kan opbouwen aan de hand van de rede. Registers burgerlijke stand: parochieregisters leggen we aan in de vorm van registers van de burgerlijke stand. Het recht is rationeel opgebouwd (deductief) Aan de hand van de rede komen tot de meest fundamentele rechten en deductief daaruit de rest afleiden. Kroondomein  staatsdomein Alle bezittingen van de koning worden afgepakt en worden staatsdomein. het is niet de kerk die dit moet bijhouden.of Vernunftrecht Basisidee De REDE leidt tot universele basisrechten In tegenstelling tot willekeurig wettenrechten. waar er indelingen bestaan in het recht. De staat mag niet kiezen voor een of ander geloof. Tolerantie 26 . tabellen Er ontstaan boeken waarin schema‟s ontstaan. er worden discussiegroepen opgericht. Er is geen band meer tussen kerk en staat. Doorknippen band Kerk-Staat     Laïcisering huwelijk: het burgerlijk wordt nu ook ingevoerd. schema‟s. Juridisch: Natuur. Algemeen wetenschappelijk Er worden encyclopedieën gemaakt. vroeger was alleen het huwelijk voor de kerk mogelijk.De school van het Natuurrecht ontstaat. Privaat en publiek is voorbij. Ze luisteren naar de geleerde juristen en geleerde filosofen. Ontwikkeling van rechtstakken. Ze gaan op een redelijke wijze hun macht beperken. in de loges praatte men over wat er beter kan. Er zijn een aantal fundamentele universele rechten die iedereen moet hebben. Juridische gevolgen van het Vernunftrecht Staatsfunctie in plaats van het patrimonium. De staat wordt een apart systeem dat niet meer de private eigendom is van de vorst. het worden burgerlijke registers. Dit heeft een invloed op het strafrecht. ongeacht in welke staat je woont. Romeins recht. Staatsscholen: de staat moet instaan voor neutraal onderwijs. geopenbaarde teksten. Een aantal verlichte vorsten gaan inzien dat ze op die manier beter hun macht kunnen uitbouwen van de absolutisten. Jozef II en Frederik de Grote: verlichte vorsten.

2. hij maakt misbruik omdat zijn ambt moet opbrengen Juridisch je kan niet in beroep gaan in strafzaken. er is maar één aanleg. ketters.Codificatie Iedereen moet zijn rechten kunnen kennen. in Frankrijk tot op het hoogste niveau. betekent het opnieuw in het middelpunt van de belangstelling stellen van de kennis uit de oudheid. van de Grieken en van de Romeinen. landlopers) worden vervolgd om te tonen hoe sterk de vorst is. Fundamentele mensenrechten en dus humanisering van het strafrecht zet zich vooral door na 1 figuur: Cesare Beccaria De evolutie van het strafrecht 1. Inhumaan strafrecht “Wreed” strafrecht: tortuur. macht die het systeem heeft gebruiken om sociale kloof te bevestigen Psychologisch (?) Mensenleven was toen minder waard dan vandaag. lijf. Strafzaken moeten snel gedaan zijn       Dit zijn veel redenen waarom strafrecht heel hard is. vooral lage ambtjes in de Nederlanden. schand-. Alle rechten moeten dus op papier staan. Ook alle instellingen van de staat worden logisch geordend. zigeuners. Institutioneel venaliteit (koopbaarheid) van ambten. Er is een nieuw systeem: ingevoerd in het einde van de 18e eeuw door Jozef II  eerste aanleg. je moet weten waaraan je te houden. … Rationaliseren instellingen (gerecht/bestuur) Iedereen moet zijn rechten kennen. Sociologisch rede van het harde strafrecht alle overheidstaken (baljuw. Vooral gerealiseerd door de Franse Revolutionairen. cassatie. Humanisering 27 . beroep. zwakke mensen (heksen. veel geld in ambt geïnvesteerd  veel mensen vervolgen hij wil return voor zijn investering. schilderkunst en verhalen. Renaissance in de bouwkunst. rechter.  code pénal. Zware straffen om de mensen een lesje te leren: kom niet meer in opstand tegen de vorst Geleerd recht laat toe om heel hardvochtig te zijn “Renaissance”: na de Middeleeuwen. dit is de codificatie van het recht.en doodstraffen Toppunt: late Middeleeuwen en begin Nieuwe Tijd Oorzaken  Absolutisme (vervolging als middel tot macht. ambtenaar) worden uitgevoerd door een bepaalde elite.

Strafrecht van de Franse revolutie tot WO II 1795 – 1814: België is een deel van FRANKRIJK 1. en dan pas mogen die regels toegepast worden  nulla poena sine lege Goswin De Fierlant (Voorzitter Geheime Raad ~ minister van justitie) Hij leest de boeken van Becarria. Het is los van de algemene theorieën van het geleerde recht. politieke invloed  REDE (verlichting)  straffen voor iedereen gelijk  straf in verhouding tot misdrijf  nulla poena sine lege  afschaffing doodstraf  afschaffing wettelijke bewijzen en tortuur Cesare Beccaria (Milaan. De REVOLUTIE brengt Verlichtingsideeën in de praktijk De revolutionairen hebben gerealiseerd wat de Verlichtingsfilosofen hadden voorbereid. Zelfs los daarvan is een civiliseringstendens: mensen worden beschaamd om wat ze doen.Strafrecht begint automatisch (zonder tussenkomst overheid) in het begin van de 17e eeuw te verminderen. 28 . Invloed (op rechters en wetgevers) van filosofen in de 18e eeuw: Locke. We kunnen dit maatschappelijk verdrag sluiten. Zinnen uit zijn boek komen letterlijk voor in de bespreking van de Amerikaanse en Belgische grondwet. succesrijke kritiek. Noord-Italië) Milaan was op dat moment deel van het Grote Habsburgse Rijk waar Verlichte vorsten waren. doodstraffen die uitgevoerd werden in het midden van de markt verminderen. het lijk hangt niet meer in het midden van de markt. zoals dwangarbeid. galei. maar het is nooit ingevoerd. dan kunnen we aan de overheid die we dan creëren de bevoegdheid tot straffen afgeven. Alle mensen zijn gelijk. … Cesare Beccaria (Milaan): Over misdaden en straffen (1764)  jurist. De facto vanaf 17e eeuw: mildering / civilisering Bv. Hij is een denker van het sociaal verdrag. Montesquieu. Als we allemaal samen afspraken maken om samen te leven. Voltaire. meer nuttige straffen zijn.in plaats van doodstraffen civiliseringstendens: minder doodstraffen (ingegeven door verlichte ideeën) omdat er andere. Dit boek is compleet volgens de Verlichting. Beccaria kan dus vrij schrijven. Wanneer men een maatschappelijk contract sluit. Op het einde van de 18e eeuw maakt hij een ontwerp van een strafwetboek dat het meest Verlichte strafwetboek van Europa was. doodstraffen worden uitgevoerd ‟s morgens. 1764: Over misdrijven en straffen Beccaria ontwikkelt hierin een aantal ideeën die grondleggend zijn voor het hedendaagse strafrecht. Dit is de algemene civiliseringstendens. Het boekje is al vertaald in het Nederlands in 1768. Er is een algemene civiliseringstendens. Hij is voor de afschaffing van de doodstraf en van tortuur. moet men eerst afspreken wat de regels zijn.

Amerika Virginia had ook een Bill of Rights die verder uitgewerkt was. invloed van het geleerde recht meer want die geleerde boeken waren voor een stuk in het Latijn geschreven. Dit wordt gerealiseerd via bijzondere decreten en strafrechtscodificatie. Innovaties Constituante met betrekking tot het strafrecht Misdrijven Nadruk op inbreuken op de openbare macht. gewoonterecht. Er wordt voorzien dat je tegen elke beslissing van de uitvoerende macht kan opkomen bij de rechterlijke macht. Geen vorstelijke wetten. Soms is het strafrecht nog zwaarder dan vroeger. Bill of Rights (1689)  de Koning moet eerst de wet respecteren voor hij koning kan worden. Inspiratie uit Anglo-Amerikaanse traditie Engeland Magna Carta (1215) Habeas Corpus Act (1679)  wet die toelaat dat wanneer iemand gevangen wordt genomen hij meteen zijn invrijheidstelling kan aanvragen. Men wil 1 wetboek waarin alles staat  Les codes des délis et des peines (1791) Wat vinden we daarin terug?  Realisatie van de gelijkheidsgedachte  Meer „humanere‟ straffen  De 3 soorten misdrijven 2. er is geen soepelheid meer. Als de Fransen bv. 29 . Italië bezetten dan vertalen ze hun wetten naar het Italiaans. Dit is een soort grondwet.  volkstaal  verplichte publicatie  ruime kenbaarheid De nadruk ligt op de bescherming van de burger tegen de overheid.  Belang van het strafrecht  er wordt komaf gemaakt met alle oude wetgevingen en bronnen.  Strafwetten hadden geen terugwerkende kracht  Procedure op tegenspraak  je moet je kunnen verdedigen  Jury in criminele zaken  Proportionaliteit van de straffen  Rechterlijke controle op aanhouding en huiszoeking 3. lokaalrecht. Legaliteitsprincipe (Déclaration des droits de l‟homme – 1789) Artikel 7 : nullum crime sine lege : geen misdrijf zonder wet Artikel 8 : niet retro-activiteit van de strafwet  De wet moet duidelijk zijn Het volk moet de wetten kennen.  („quasi-sacralisering‟ van de instellingen) Men legt te veel de nadruk op het beschermen van de nieuwe instellingen.

met heropvoedende rol  Nooit levenslang (perspectief behouden) De „burger‟ gestraft: burgerlijke degradatie en carcan (dus ook behoud afschrikkingseffect) Carcan  er is een misdrijf gepleegd en daardoor is de dader geen burger meer. deportatie.Voor 1 misdrijf is er nog 1 straf. Napoleon  monarch die alle macht naar zich toetrekt. blijft in België tot 1867)      Balans tussen Ancien Régime en revolutie Minima en maxima Behoud van de driedeling Functie van de straf : preventie (intimidatie gebaseerd op de raison d‟état en het nutsbeginsel Daardoor hard (Franse humanisering 1832 niet voor België): o Doodstraf. Grondwet 1831 Herinvoeren jury in strafrecht:  Misdaden  Politieke misdrijven  Drukpersmisdrijven Legaliteitsbeginsel in het strafrecht 30 . schandstraffen (carcanpalen). Straffen Opkomst van de gevangenisstraf. nog steeds!) Onder andere code pénal (1810. opnieuw lijfstraffen en levenslang o Poging gestraft als gelukt misdrijf o Medeplichtigheid gestraft als mededader 1815 – 1830: Koninkrijk der NEDERLANDEN Pogingen tot nieuwe nationale codificaties … zonder succes Willem I was een verlichte despoot of absolute monarch. Afschaffing van lijfstraffen (menselijke waardigheid) en brandmerk (nieuwe kansen behouden) Doodstraf door middel van guillotine (menselijke waardigheid) 4.  houten paal met ijzeren ketting waar mensen ten schande werden gezet. Militaire overheersing en publiekrechtelijke consolidatie De wettelijke verankering Les codes (wetboek van strafvordering van 1808. Als hij de carcanstraf ondergaat. dan is hij daarna terug een burger van de samenleving geworden.  strenge censuurwetgeving  geen jury‟s meer  afhankelijke rechterlijke macht  geen recht op vrijheid van vereniging 1830 – heden: België 1.

Nieuwe wetboeken?? Formeel: strafvordering Veel gesleutel aan het oude frame    Voorlopige hechtenis Aanpassingen vooral onder invloed van EVRM en de zaak Dutroux Franchimont: klein (rechten slachtoffer) … maar niet groot De grote Franchimont is een compleet nieuw wetboek van strafvordering opgesteld maar omdat er andere problemen zijn die de overheid belangrijker acht is hij nog steeds niet gerealiseerd. Hebreeuws recht. …) Germaanse en Karolingische recht Houding kerk NT zachter dan OT Beveiligingsgedachte (bv. Ketters) Toch verzet Middeleeuwen en Nieuwe Tijd: onthoofding. verzachtende omstandigheden) Officiële vertaling in het Nederlands pas in 1964  3. . … Algemeen gerechtelijk (dus ook strafprocesrecht)  Openbaarheid  Motiveringsplicht Herziening van de wetboeken voorzien …. 2. Discussies buiten de codificaties a. De doodstraf en het abolitionisme Doodstraf gekend:    Oudheid (Romeinen. brandstapel. ophanging. Materieel: strafwet   1834: ontwerp Lebeau afgevoerd 1848 – 1867: ontwerp Haus en Nypels Geen ommekeer.. maar verder bouwen o Verzachting strafsancties (poging en medeplichtigheid minder) o Technische verbeteringen o Meer vertrouwen in de rechter (bv. huiszoeking.  Evolutie onder invloed van de Verlichting   Beccaria: onrechtmatig en nutteloos Toscane: sinds 1786 afgeschaft 31 . verbeurdverklaring.Fundamentele rechten (veel in verband met strafrecht): vrijheidsberoving.

maar „humane‟ uitvoering Franse Revolutie    Commissie 1791 voor afschaffing Maar toch steeds meer misdrijven ingevoer Maar via guillotine 1810: doodstraf behouden Hollandse tijd: feitelijke daling (wettelijk behoud. ook in ontwerp) België   De iure: Wet 1996 o Grondwettelijk verankerd 2005 De facto o Debatten vanaf onafhankelijkheid o Vanaf 1862 systematische genade  Uitzondering: wereldoorlog (Duitse en Belgische Krijgsgerechten) repressie (niet uitgevoerd na WO I.    Algemene civiliseringstendens Montesqieu: alleen voor doodslagen Rousseau: wel volgens sociaal contract De Fierlant: wel nog mogelijk. wel 242 na WO II) 32 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->